تأخر دهرى از يك جهت شبيه تقدم و تأخر زمانى است و آن اينكه در هر دو متقدم و متأخر از هم منفك و جدا مىباشند و با يكديگر جمع نمىشوند ؛ از اين جهت با تقدم و تأخر علّى و طبعى تفاوت دارد ، چرا كه متقدم و متأخر در تقدم علّى و طبعى با يكديگر جمع مىشوند . اما تفاوت تقدم و تأخر دهرى با تقدم وتأخر زمانى در آن است كه انفكاك در اولى ، طولى است ولى در دومى ، عرضى مىباشد .
« مافيه التقدم » در اين نوع ازتقدم و تأخر عبارت است از : « تحقق داشتن در متن عالم وجود » . بنابراين ، آنچه ميان متقدم و متأخر مشترك است ، همان « تحقق داشتن در متن عالم وجود » است و در عين حال بهره و نصيب متقدم از اين تحقق و « كون و متن واقع » بيش ازمتأخر است . فىالمثل عالم تجرد عقلى بر عالم ماده تقدم دهرى دارد ، زيرا اين دو عالم ، هر دو ، بخشى از جهان هستى را اشغال كردهاند ، و در متن عالم وجود تحقق دارند ؛ از اين جهت با هم مشتركاند ، اما فرقشان در اين است كه عالم تجرد عقلى ، چون علت مفيض عالم ماده بوده و بر آن احاطهء وجودى دارد ، هر چه از متن عالم وجود را عالم ماده اشغال كرده ، عالم تجرد عقلى نيز در آنجا تحقق دارد ، اما عالم تجرد عقلى مرتبهاى از متن عالم وجود را اشغال كرده است كه عالم ماده به لحاظ حدّ وجودى خاص خود ، آن را اشغال نكرده است و از اين جهت عالم تجرد عقلى متقدم و عالم ماده متأخر است .
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 40
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٠