براهين عديده اقامه كرد ، فيلسوف نامى جهان اسلام ، صدرالمتألهين شيرازى است .
برهان اول بر وقوع حركت در جوهر
يكى از روشنترين ادلهء وقوع حركت در جوهر ، همين دليلى است كه مؤلف از صدرالمتألهين نقل مىكند . مقدمات اين دليل بدين شرح است :
1 - در برخى از اعراض ، حركت وتحول روى مىدهد .
2 - علت اين اعراضِ متغير همان طبايع و صورتهاى نوعيه است كه در موضوع اين اعراض منطبع مىباشد .
3 - علت يك پديدهء متغير بايد خودش متغير باشد .
نتيجهء اين مقدمات سهگانه آن است كه : تمام اجسام ، مادامى كه در اعراض آنها حركت و تحول روى مىدهد ، جوهر و ذاتشان نيز مشمول تغيير و تحول مىباشد .
اكنون مىپردازيم به شرح و تفسير هر يك از اين مقدمات سهگانه :
تبيين مقدمهء نخست :
اصل وقوع حركت در اعراض امرى بديهى و غير قابل انكار است و - چنانكه پيش از اين به تفصيل گفتيم - وقوع حركت لااقل در مقولهء كيف ، كم ، أين و وضع نزد همهء فلاسفه مورد قبول و محل توافق بوده است .
تبيين مقدمهء دوم :
در بارهء مقدمه دوم در فصل پنجم از مرحلهء ششم ، تحت عنوان :
« في إثبات الصور النوعية » به تفصيل بحث شد و در آنجا گذشت كه علت قريب و فاعل مباشر اعراض جسمانى نه مادهء اولى است و نه صورت جسمىِ مشترك ميان آنها و نه يك جوهر مفارق ، بلكه مبدأ آنها صورتهاى نوعيهاى است كه در مادهء آنها حلول دارد .
تبيين مقدمهء سوم :
دربارهء مقدمهء سوم به تفصيل در فصل هفتم بحث شد و تكرار آن ضرورتى ندارد . نتيجهاى كه از آن بحث به دست آمد آن بود : كه اگر معلولْ يك وجود سيال و متغير داشته باشد . علت آن نيز لزوماً وجودى سيال و تدريجى خواهد داشت