اعتبارهاى سه گانهء مورد بحث بيانگر اقسام سه گانهء ماهيت مىباشد . البته اين تقسيم ، ذهنى بوده و موطن آن خارج نيست . به ديگر سخن : اين قضيه كه : « ماهيت يا به شرط شىء است يا به شرط لا و يا لا به شرط » قضيهاى ذهنى است ، نه خارجى ، زيرا اعتبار و لحاظ اساساً يك امر ذهنى است .
مقسم اعتبارات سهگانهء ماهيت همان كلى طبيعى است
اكنون بايد ديد مقسم در اين تقسيم چيست ؟ نكتهاى كه بايد بدان توجه داشت آن است كه در اين قبيل تقسيمات « 1 » ، مقسم نسبت به خصوصيات هر يك از اقسام ، مطلق و لا به شرط است و لذا در همهء اقسام حضور دارد و با هر يك از آنها متحد است ؛ مثلًا وقتى مىگوييم : كلمه يا اسم است يا فعل و يا حرف ، هر يك از اين اقسام خصوصيتى دارند ، اما هيچ يك از اين خصوصيات در « كلمه » معتبر نيست و كلمه نسبت به همهء آنها لابشرط است ؛ مقسم قدر جامع و مشترك ميان همهء اقسام است .
از اينجا دانسته مىشود كه مقسم اعتبارهاى سه گانهء ماهيت نيز ، مطلق و لا به شرط است . البته شايد اين اشكال به نظر برسد كه در اين صورت مقسم ، يكى از اقسام خودش خواهد بود و در واقع شىء به خودش و غير خودش تقسيم شده است ، زيرا يكى از اقسام سه گانهء « ماهيت مطلق و لا به شرط » همان « ماهيت مطلق و لابشرط » است .
اما بايد دانست كه ميان ماهيت لابشرطى كه يكى ازاعتبارهاى سه گانه را تشكيل مىدهد - و اصطلاحاً به آن « لابشرط قسمى » مىگويند - با آنچه مقسم اين اعتبارها است - كه اصطلاحاً به آن « لا به شرط مقسمى » گفته مىشود - تفاوت بزرگى وجود دارد و آن اينكه « لابشرط قسمى » ماهيتى است كه لا به شرط بودن در آن لحاظ شده و مقيد به
هامش
( 1 ) . مقصود تقسيم كلى به جزئيات است كه به آن تقسيم منطقى گويند ، در برابر تقسيم كلى به اجزائش كه به آنتقسيم طبيعى گفته مىشود . ( ر . ك : علامه مظفر ، المنطق ، ص 128 و 129 )