دو قسم آن ( مخلوط ومطلقه ) در خارج وجود دارند ، كلى طبيعى نيز ، كه مَقْسَم آنها است ، در خارج موجود مىباشد ، چرا كه مقسم در همهء اقسام حضور دارد و با تحقق آنها تحقق مىيابد .
شرح و تفسير
در توضيح اين بخش ابتدا بايد به اين سؤال پاسخ داد كه آيا اعتبارات سه گانهء ياد شده ، اقسام ماهيتاند يا نه ؟ و در صورتى كه پاسخ به اين سؤال مثبت باشد ، بايد ديد مقسم اين قسمها چيست ؟
آيا اعتبارات سهگانه ، ماهيت را به سه بخش تقسيم مىكند ؟
برخى از صاحبنظران « 1 » برآنند كه اعتبارات ياد شده اساساً اقسام ماهيت نيست ، بلكه اقسام و انواع « اعتبار » و « لحاظ ذهنى » را بيان مىكند . بنابراين ، مقسم در اين تقسيم ماهيت نيست ، بلكه اعتبار و لحاظ است . وقتى مىگوييم : انسان يا به شرط شىء اعتبار مىشود ، يا به شرط لا و يا لا به شرط ، در حقيقت انسان را به سه بخش تقسيم نكردهايم ، انسان امر واحد است و چند قسم نيست ؛ بلكه اعتبار ، كه يك عمل و لحاظ ذهنى است و به ماهيت تعلق مىگيرد ، بر سه قسم مىباشد .
اما اين سخن تام نيست . صاحبان اين نظريه از اين نكته غفلت كردهاند كه اعتبار همان لحاظ است و لحاظ ذهنى با ملحوظ يكى مىباشد . تفاوت ميان اعتبار و معتبَر و فرق ميان لحاظ و ملحوظ ، نظير تفاوت ميان ايجاد و موجود است . نحوهء اعتبار لحاظ يك ماهيت ، به آن ماهيت شكل و قالب خاص مىدهد . پس وقتى لحاظ و اعتبار بر سه قسم بود ، ملحوظ و معتبر - كه همان ماهيت است - نيز بر سه قسم مىباشد . بنابراين ،
هامش
( 1 ) . مرحوم بروجردى به نقل از : استاد مطهرى ، شرح مبسوط منظومه ، ج 4 ، ص 342 و استاد مصباح يزدى در تعليقهءبر نهايةالحكمه ، شمارهء 86