شرح و تفسير
بحث اعتبارات ماهيت جزو مباحثى مىباشد كه براى نخستين بار در فلسفهء اسلامى مطرح شده است و ظاهراً نخستين كسى كه اين مسئله را مطرح كرده خواجه نصير طوسى در تجريدالاعتقاد است . « 1 »
شرح اعتبارات سهگانهء ماهيت
هرگاه ماهيتى مانند انسان را در ذهن خود تصور كرده و آن را با توجه به عوارضى كه مىتواند به آن ملحق شود - مانند رنگ ، وزن ، نسبت مكانى ، نسبت زمانى ، علم ، شجاعت و . . . - ملاحظه كنيم ، نحوهء لحاظ و اعتبار ما نسبت به ماهيت انسان بر سه وجه مىتواند باشد :
1 - اينكه ماهيت انسان را مقارن و همراه با آن خصوصيات در نظر بگيريم ؛ يعنى انسان را به گونهاى لحاظ كنيم كه رنگ و وزن خاصى دارد ، در مكان و زمان خاصى است ، از درجهء خاصى از علم بهرهمند است و . . . و در يك كلمه : انسان را مشروط و مقيد به عوارض و لواحق آن لحاظ كنيم . اين نوع لحاظ و اعتبار را « اعتبار به شرط شىء » مىگويند ؛ يعنى اعتبار ماهيت به گونهاى كه مشروط و مقيد است به لواحق و اعراض خاصى كه به آن ضميمه شده است . ماهيتى كه بدين صورت اعتبار شده است ، « ماهيت مخلوطه » ناميده مىشود ، زيرا ماهيت در اين اعتبار ، آميخته و مخلوط با امور ديگر است .
ماهيتى كه به شرط شىء اعتبار مىشود بر « فرد » منطبق مىگردد ؛ به گونهاى كه همهء فرد را فرا مىگيرد و به تعبير مؤلف « ماهيت مخلوطه بر مجموع [ ماهيت به علاوهء
هامش
( 1 ) . ر . ك : تجريدالاعتقاد ، مقصد اول ، فصل دوم ، مسئلهء دوم : « فى اقسام الكلى »