فاعل بالجبر و فاعل بالعنايه دو نوع مستقل نيستند
و فى كونِ الفاعلِ بالجبرِ والفاعلِ بالعنايةِ مباينينِ للفاعلِ بالقصدِ مباينةً نوعيّةً - على ما يقتضيه التّقسيمُ - كلامٌ .
ترجمه
البته در اينكه فاعل جبرى و فاعل بالعنايه دو نوع جداگانه از فاعل قصدى باشند - آنگونه كه تقسيم اقتضا دارد - مجال براى مناقشه هست .
شرح و تفسير
در اين قسمت مؤلف قدس سره به دواشكال در بارهء تقسيم ياد شده اشاره مىكند . اشكال نخست در مورد فاعل بالجبر و اشكال دوم در مورد فاعل بالعنايه است .
آنچه فعل جبرى به شمار آمده در حقيقت فعل اختيارى است
بيان اشكال نخست آن است كه در تقسيم ياد شده ، فاعلى كه علمش تأثير در كار دارد و از روى آگاهى كار انجام مىدهد ، به دو قسم منقسم شده است : يكى فاعلى كه با اراده و اختيار كار انجام مىدهد - كه خود بر چند قسم است - و ديگرى فاعلى كه بدون اراده و اختيار كار انجام مىدهد ، كه فاعل جبرى خوانده مىشود .
اشكال آن است كه فاعل علمى هميشه كار خويش رابا اراده و اختيار انجام مىدهد ، حتى در آنجا كه كسى او را تهديد كرده و مىگويد اگر فلان كار را نكنى تو را مىكشم ، باز فاعل با اراده و تصميم خودش آن كار را انجام مىدهد ؛ نهايت چيزى كه هست اينكه تهديد شخص تهديد كننده در اتخاذ آن تصميم مؤثر است ، اما اين به معناى سلب اراده و اختيار نيست .