مستند و مدرك حكماى مشا در دستهبندى مقولات ، استقرا است . يعنى پس از بررسى همهء موجودات - اعم از موجوداتى كه وجودشان بديهى است و آنها كه وجودشان با برهان اثبات شده است - به اين ده مقوله دست يافتهاند و امكان اينكه مقولهء ديگرى وجود داشته باشد ، همچنان باقى است ؛ حتى امكان اينكه دو يا چند تا از آنچه به عنوان مقوله ذكر شده ، در واقع مقوله نباشد ، بلكه مندرج در يك جنس عالى ديگرى بوده باشد - كه در اين صورت بايد همان جنس عالى را مقوله به شمار آورد - همچنان باقى است ، زيرا هيچ برهانى اقامه نشده است كه نشان دهد مقولهاى بالاتر از اين مقولات و اعم از همه يا برخى از آنها وجود ندارد .
شمار مقولات نزد عمر بن سهلان
« 1 »
عمر بن سهلان معتقد بود فقط چهار مقوله وجود دارد و آنها عبارتند از : جوهر ، كم ، كيف و نسبت ، به نظر او مفهوم « نسبت » كه بر « متى ، أين ، وضع ، جده ، ان يفعل ، ان ينفعل و اضافه » اطلاق مىشود ، در واقع جنس آنهاست ؛ لذا همان مفهوم را بايد مقوله دانست و اينها انواع گوناگون يك مقولهاند ، نه آنكه هر كدام براى خود مقولهء مستقلى را تشكيل دهد .
نظريهء ابن سهلان باطل است ، زيرا « نسبت » يك مفهوم غير ماهوى است كه از نحوهء وجود شىء انتزاع مىشود و بيانگر ذات و ماهيت آن نمىباشد . نسبت بودن
هامش
( 1 ) . قاضى زينالدين عمر بن سهلان ساوى معروف به ابن سهلان در ساوه به دنيا آمده و در نيشابور مىزيسته و از كسب دست خود ، از راه استنساخ كتب زندگى مىكرده است . به تعبير ترجمهء صوان الحكمة : « شريعت و حكمت را در عقدى واحد نظام داد . » وى شاگرد شرفالدين ايلاقى است ؛ شرحى بر رسالة الطير بوعلى به فارسى نوشته است ، كه اخيراً به چاپ رسيده است . كتاب معروف او البصائر النصيرية است كه قسمت منطق آن چاپ شده و از بهترين كتب منطق است . مطابق آنچه در تتمهء صوان الحكمة آمده است ، همهء كتابهاى او جز البصائر النصيرية در يك حريق از بين رفت . ابن سهلان از كسانى است كه نام زندهاى در فلسفه دارد و احياناً برخى از آرائش نقل مىشود . تاريخ وفات او معلوم نيست . ( ر . ك : خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 502 ، سطر 50 )