باشد ؛ همانطور كه مفهوم ماهيت « 1 » ، عرض عام همهء مقولات دهگانه است ، نه جنس آنها .
مقولات نهگانهء عرض عبارتند از : كم ( چندى ) ، كيف ( چگونگى ) ، أين ( كجايى ) ، متى ( چه گاهى ) ، وضع ( نهاد ) ، جِدَه ( داشت ) ، اضافه ، فعل ( كنش ) و انفعال ( اثرپذيرى ) . اين عقيدهء حكماى مشّا در مورد تعداد مقولات بود و مدركشان هم استقرا مىباشد .
در برابر ، گروهى با يكى كردن همهء مقولات نسبى ( هفت مقولهء اخير ) ، شمار آنها را به چهار مقوله فرو كاستهاند . در اين ميان شيخاشراق با افزودن مقولهء حركت بر اين چهار مقوله ، شمار آنها را به پنج مقوله رسانده است . « 2 »
گفتوگو دربارهء اين مقولات و تقسيم هر يك از آنها به انواع مختلفشان ، بحثى است طولانى و ما كلام را به ذكر آراى مشائين ، كه مشهور بين حكما است ، اختصاص مىدهيم ، همراه با اشاراتى به آراى ديگران .
شرح و تفسير
عرض مقوله نيست
يك تفاوت اساسى ميان جوهر و عرض وجود دارد و آن اينكه جوهر يك مفهوم ماهوى است و از معقولات اولى به شمار مىرود و جنس ماهياتى است كه بر آنها اطلاق مىشود ؛ بنابراين ، جوهر خودش يكى از « مقولات » را تشكيل مىدهد ؛ يعنى جنس عاليى است كه بالاتر از آن جنس ديگرى نيست . اما عرض ، چنين نبوده و يك معقول ثانى فلسفى است ، نه معقول اولى و اساساً يك مفهوم ماهوى به شمار
هامش
( 1 ) . يعنى آنچه در پاسخ سؤال از « چيستى » مىآيد . ( مؤلف )
( 2 ) . بنابراين ، به عقيدهء شيخ اشراق مقولات عبارتند از : جوهر ، كم ، كيف ، نسبت و حركت