آن مىباشد .
ماده : جوهرى است كه حامل قوه و استعداد مىباشد .
صورت جسمانى : جوهرى است كه فعليت ماده از جهت امتداد در جهات سهگانه را [ طول و عرض و عميق ] تأمين مىكند .
جسم : جوهرى است كه در جهات سهگانه امتداد دارد .
شرح و تفسير
اقسام جوهر
حكما جوهر را بر پنج نوع دانستهاند : عقل ، نفس ، ماده ، صورت « 1 » و جسم . البته هيچ دليلى بر منحصر بودن جوهر در انواع پنجگانه ياد شده ، وجود ندارد و ممكن است نوع ديگرى از جوهر نيز وجود داشته باشد ، اما جواهرى كه برهان بر وجودشان اقامه شده ، همين پنج قسم است .
حكماى مشا در بيان تقسيم جوهر به اين پنج قسم گفتهاند :
جوهر يا حالّ در يك محلّ است و يا حالّ در آن نيست . جوهرى كه در محلّ ، حلول مىكند ، صورت مادى است و جوهرى كه در محل ، حلول نمىكند ، يا خودش محل است براى جوهرى كه قائم به آن باشد و يا محل آن نيست . قسم اول همان هيولا يا ماده است و قسم دوم ، دو حالت دارد : يا مركب از ماده و صورت است و يا مركب از آن دو نمىباشد . در صورت اول آن جوهرْ جسم است و در صورت دوم دو حالت دارد : يا آن جوهر به نحوى داراى علاقهء انفعالى به جسم است - يعنى به گونهاى است كه تغيير و تحولات و حالات گوناگون جسم به شكلى در آن تأثير مىگذارد ، مانند
هامش
( 1 ) . مؤلف قدس سره به جاى « صورت » كه يك عنوان عام است و شامل صورت جسميه و همهء صورتهاى نوعيه مىشود ، « صورت جسميه » گفته است كه چندان صحيح به نظر نمىرسد