حال كه به امر مشتركى بازمىگردند ، مايهء اختلاف در نوع واحد شوند . اما واقعيت آن است كه تشكيك فقط در حقيقت وجود راه دارد و اين نحوه اختلاف و تمايز فقط در آن جارى مىشود .
شرح و تفسير
تمايز ميان دو ماهيت به چند نحو مىتواند باشد :
1 - آنكه دو ماهيت به تمام ذات خود از يكديگر امتياز يابند و اشتراك آنها تنها در امور عرضى و بيرون از ذاتشان باشد . امتياز هر يك از اجناس عالى « 1 » از يكديگر به همين نحو است ؛ مثلًا كميت با تمام ذات خود از كيفيت متمايز مىباشد و هيچ امر ذاتى مشتركى ميان آن دو وجود ندارد ، زيرا اگر آنها در يك جزء ذات به نام « الف » يا يكديگر مشترك باشند و امتيازشان به جزء ديگر ذاتشان باشد ، آن جزء مشترك ( الف ) جنس كميت و كيفيت به شمار خواهد آمد و كميت و كيفيت دو نوع براى آن خواهند بود . در اين صورت كميت و كيفيت ديگر دو جنس عالى نبوده و هر كدام مقولهء مستقلى را تشكيل نخواهند داد ، بلكه در واقع يك مقوله است به نام « الف » كه دو نوع تحت آن مندرج مىباشد ، و اين خلاف فرض است .
همانگونه كه امتياز ميان هر يك از اجناس عالى به تمام ذات آنها است ، امتياز هر نوع مندرج در يكى از اين اجناس ، با نوع مندرج در جنس عالى ديگر نيز به تمام ذات آنها مىباشد ؛ مثلًا خط كه يك نوع كميت است ، با تمام ذات خود از سفيدى - كه يك نوع كيفيت است - متمايز مىباشد .
2 - اينكه دو ماهيت در جزيى از ذات ( جنس ) مشترك باشند و با جزء ديگر ذات
هامش
( 1 ) . مقصود از اجناس عالى همان مقولات دهگانه ، يعنى جوهر ، كم ، كيف ، أين ، متى ، فعل ، انفعال ، وضع ، جده ، واضافه است