ديگرى نيست . نور يك لامپ در همان نور بودن ضعيف است و نور صد لامپ در همان نور بودن شديد است . نه ضعف نور يك لامپ به معناى انضمام چيزى به حقيقت نور است و نه شدّت نور صد لامپ به معناى انضمام چيز ديگرى غير از نور به آن است . در مورد مثال خط و گرما نيز قضيه از اين قبيل است .
در اصطلاح به اين نحوه از اختلاف ، كه مابه الامتياز در آن به همان مابه الاشتراك باز مىگردد ، اختلاف تشكيكى گفته مىشود . اين قسم از تمايز را كسانى قائل شدهاند كه تشكيك را در ماهيت جايز مىشمارند .
تشكيك در ماهيات راه ندارد
اما بنابر نظر حكيمان محقق ، تشكيك در ماهيت راه ندارد ، زيرا ماهيت ، از آن جهت كه ماهيت است ، جز خودش چيز ديگرى نيست : « الماهية من حيث هى ليست الّا هى » . بنابراين ، ماهيت فى حد نفسها ، نه شديد است و نه ضعيف ، نه تام است و نه ناقص . زيرا اگر ماهيت فى حد ذاتها شديد باشد ، بر فرد ضعيف خود صدق نخواهد كرد و فرد ضعيف فرد آن نخواهد بود و اگر فى حدّ ذاتها ضعيف باشد ، بر فرد شديد صدق نخواهد كرد و فرد شديد فرد آن نخواهد بود .
به ديگر سخن : ماهيت ، حدّ وجود است . از اين رو اگر حدّ شديد ، از آن جهت كه شديد است ، باشد ، ديگر حدّ و ماهيت ضعيف نخواهد بود و اگر حدّ ضعيف ، از آن جهت كه ضعيف است ، باشد ، ديگر حدّ و ماهيت شديد نخواهد بود و اگر حدّ هر دو باشد ، يعنى حدّ ذاتِ آن دو باشد بدون وصف شدت و ضعف ، تشكيك در ذات ماهيت حاصل نخواهد شد بلكه ماهيت نسبت به هر يك از شدت و ضعف لا به شرط بوده و شدت و ضعف بيرون از آن خواهد بود . بنابراين ، ماهيت تشكيكپذير نيست .
حقيقت آن است كه تشكيك تنها در وجود راه دارد و اين نوع اختلاف و تمايز تنها