مقصد سوم در [ بيان ] كتابت [ است ]
و در آن [ مقصد ] ، دو مطلب است :
( مطلب ) اوّل : در [ بيان ] اركان كتابت است
و آن ، چهار امر است :
( امر اوّل ) : صيغه [ است ] ؛
( اوّل ) صيغهء ايجاب [ است ] ، مثل « كاتبتك على كذا تؤدّيه وقت كذا » ؛ و قبول ، هر لفظى است كه دلالت بر رضايت كند .
و در ايجاب ، لازم نيست كه بگويد : « فاذا أدّيت فأنت حرّ » ؛ اگر قصد اين مطلب را داشته باشد [ بنا ] به قولى . « 1 » پس اگر اكتفا كرد بر ذكر عوض و اجل و عقد و نيّت ، مطلقه است ؛ و اگر گفت : « فان عجزت فأنت ردّ في الرقّ » ، مشروط است .
امّا مطلقه ، آزاد مىشود از او به ازاء آنچه ادا مىكند از عوض ؛ و در مشروطه ، هيچ [ چيز ] از او آزاد نمىشود ، مگر آن كه تمام عوض را اداء كند ؛ پس اگر عاجز ، آزاد شد « 2 » بعد از گذشتن مدّت اجل - [ بنا ] به قولى - « 3 » و معلوم شد از حال او كه عاجز است ، از براى مولا است فسخ مكاتبه و آن قدرى كه گرفته [ است ] ، به او پس نمىدهد ؛ و مستحبّ است از براى مولا [ كه ] صبر [ كند ] تا اداى عوض كند .
( فائده )
كتابت مشروطه و مطلقه ، لازم است ، و به تفاسخ ، باطل مىشود نه به مردن مولا .
هامش
( 1 ) . فتواى شيخ طوسى در المبسوط ( ج 6 ، ص 74 ) و محقّق حلّى در شرايع الإسلام ( ج 3 ، ص 96 ) چنين است .
( 2 ) . براى فهم معناى « عجز » نك : حاشية ارشاد الأذهان ، ص 325 .
( 3 ) . نك : غاية المراد ، ج 3 ، ص 371 - 377 .