( قالَ : يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ )
يعنى : در آن هنگام كافر به آن قرينى كه گمراهش ساخته است ميگويد : اى كاش با تو رفيق نميشدم به اندازه شرق و غرب از تو دور بودم .
مشرقين مشرق و مغرب است كه مشرق را بر مغرب غلبه داده آن را به « مشرقين » تثنيه بسته است ، همانگونه كه شاعر عرب گفته است :
« اخذنا بآفاق السماء عليكم * لنا قمراها و النجوم الطوالع » « 1 »
كه در شعر منظور از قمرين ماه و خورشيد است ، و بعضى هم گفتهاند منظور شاعر از قمرين حضرت محمد صلّى اللَّه عليه و آله و حضرت ابراهيم عليه السلام بوده است ، بعضى هم گفتهاند منظور از « مشرقين » مشرق زمستان و مشرق تابستان است ، همانگونه كه در
« رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ »
گفتهاند « 2 » .
و منظور آنست كه اى كاش در دنيا ميان من و تو اين اندازه فاصله بود كه تو را
هامش
( 1 ) يعنى : آفاق آسمان را بر شما تنگ گرفتهايم ماه و خورشيد و ستارگان درخشانش از آن ماست ، البته در « مشرقين » چون مشرق افضل از مغرب است مشرق را غلبه دادهاند ، در قمرين هم چون قمر مذكر سماعى است به لحاظ افضليت مذكر بر مؤنث قمر را غلبه دادهاند .
( 2 ) تعبير مشرقين و مشارق و مغارب در چند جاى قرآن آمده است ، در گذشته كه از نظر هيئت زمين را مسطح فرض ميكردند ، جز يك مشرق و يك مغرب براى خورشيد مشرق و مغرب ديگرى تصوّر نميكردند ، ولى پس از اثبات كرويت زمين ثابت شد كه خورشيد در هر آنى نسبت بنقطهاى از زمين طلوع مىكند و از نقطه ديگر غروب مىكند ، و لذا معنى مشارق و مغارب روشن شد ، و اتفاقا تصريحات جالبى در روايات وجود دارد كه در 14 قرن پيش امامان ( ع ) در اين باره فرمودهاند رجوع به هيئت و اسلام