حسن گويد : تسلّط شيطان نوعى خوارى و ذلت است كه به عنوان مكافات روگرداندن از خدا دامنگيرش مىشود ، البته بعد از آنكه خداوند دانست كه اين شخص ديگر رستگار نميشود .
قتاده گفته است : يعنى : در آخرت شيطانى همراه انسان مىافتد و با او هست تا آنكه او را وارد جهنّم مىكند ، همانگونه كه با مؤمن فرشتهاى هست و از او جدا نميشود تا آنكه او را وارد بهشت ميسازد .
بعضى گفتهاند منظور از آن شياطين انس است مانند علماى سوء و رؤساى گمراه كه آنان را از راه خدا باز ميدارند ، و اينان هم از آنان پيروى ميكنند .
( وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ )
يعنى : شياطين كافران را از راه حق و راه بهشت باز ميدارند ، اينجا ضمير جمع بشياطين برگردانده است ، چون قبلا هر چند كه شيطانا را بلفظ مفرد آورده است ولى سياق عبارت در آنجا هم جمع بوده است .
( وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ )
يعنى : كفّار فكر ميكنند كه رهبرانشان راه يافتهاند و لذا از آنان پيروى ميكنند .
( حَتَّى إِذا جاءَنا )
كسانى كه « جاء انا » به صورت تثنيه خواندهاند به اين معنى است ، تا در روز قيامت كه به حساب بندگان خواهيم رسيد آن كافر و شيطانى كه او را گمراه ساخته است به پيشگاه ما آيند ، و بنا بر قرائت « جاءنا » به صورت مفرد معنى چنين خواهد شد : تا آن روز كه كافر نزد ما آيد و دانست كه استحقاق چه نوع عذابى را دارد .
هامش
( قرين او خواهند بود تا او را وارد جهنّم سازند ، البته در عين حال كه تسلّط شياطين بر انسان نتيجهء عمل انسان است ، ولى چون تمامى آثار به قدرت الهى مترتب مىشود ، ميتوان گفت : خداوند شيطان را بر آنان مسلّط كرده است