به دستور غازان بر ديوار شش گوشهء شهر شش دروازه ( اوجان ، اهر ، شروان ، سردرود ، شام و سراورود ) ساخته شد . « 1 » اين دروازهها شهر را به جهان خارج ارتباط داده و محل ورود و خروج بود . اين مسئله از نام دروازهها نيز پيداست ، مثلا دروازهاى كه بر سر راه شروان بود ، دروازهء شروان ناميده مىشد ، و دروازهء شام بر راه سوريه ، دروازهء اوجان بر راه سلطانيه از طريق اوجان ، و دروازهء اهر بر راه اهر - برزند - باجروان . . . قرار داشت .
به نظر حمد اللّه قزوينى محيط تبريز به نسبت سدهء سيزدهم 25000 گام يعنى چهار برابر و به گفتهء وصاف 54000 گام يعنى نه برابر اضافه شده بود . « 2 » اگرچه انبوهى و فشردگى جمعيت در شهر براى امور دفاعى خوب بود ولى موجب شيوع بيمارىهايى از جمله و با مىشد . به همين رو نيز حصار شهر به طرف باغهاى اطراف گسترش يافت . علاوه بر اين رشيد الدين در شمال شرقى تبريز ، در داخل حصار غازان خان شهركى ساخت . اين شهرك عبارت از دو قسمت بود :
« ربع رشيدى » و « شارستان رشيدى » . اداره ، مؤسسات و كارگاهها در ربع رشيدى قرار داشت .
افراد مجرد در اينجا و افراد متأهل در ربع رشيدى مىزيستند . در شارستان رشيدى محلات زيادى وجود داشت . يكى از آنها محلهء صالحيه بود . در ربع رشيدى سى هزار خانه ، بيست و چهار كاروانسرا ، هزار و پانصد مغازه و چند كارگاه وجود داشت . علاوه بر اين در هر دو قسمت شهرك ، كاروانسراهاى سه طبقه ، مسجد ، بازار ، حمام ، ضرابخانه و دانشگاهى با هفتهزار دانشجو و چهارصد و پنجاه استاد موجود بود . « 3 »
غازان خان نيز در غرب تبريز در محلى بزرگتر از تبريز قديم بر ساحل آجىچاى « 4 » شهرى به نام « غازانيه » در محلى به نام شام يا شنب ساخت . كاروانهاى تجارى از طريق اروپا تنها مىتوانستند از سمت غازانيه وارد تبريز شوند . در آنجا ماليات تمغا از تاجر گرفته مىشد . « 5 » در غازانيه بازار بسيار و كاروانسرا و . . . وجود داشت .
خواجه شمس الدين محمد جوينى ( صاحب ديوان ) ميدانى بزرگ در وسط تبريز ساخت . نام
هامش
( 1 ) . تاريخ وصاف ، ص 385 .
( 2 ) . تاريخ وصاف ، ص 385 ؛ نزهة القلوب ، ص 87 .
( 3 ) . براى آگاهى بيشتر نك : عون اللهى ، حسنوف ، « ربع رشيدى و اونون تاريخى اهميتى » ، مجلهء آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، 1971 ، ش 1 ، ص 55 - 63 .
( 4 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 414 . در اوايل سدهء سيزدهم در تبريز محلهاى به نام شام وجود داشت . ارغون در اين محله بناها و قناتها ساخت . اين محلهء پرجمعيت « ارغونيه » نام داشت . ( نك : سيف الدين البغدادى ، مراصد الاطلاع الاسماء الامكنه و البقاء ، قسمت دوم ، 1373 ق . ، ص 776 . )
( 5 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 414 .