شيوع پىدرپى و با به كاهش جمعيت منجر شده بود . در قحطى سال 833 ق . ( 1430 م . ) تعداد صد هزار نفر جان باختند . « 1 » در بين سالهاى 892 - 895 ق . ( 1487 - 1490 م . ) بيمارى و با ، سه بار در تبريز شيوع يافت و بسيارى را كشت . « 2 »
در جنگهاى داخلى اواخر سدهء پانزدهم انسانهاى زيادى تلف شدند و عدهاى به اسارت رفتند . در 906 ق . ( 1501 م . ) تبريز دويست تا سيصد هزار نفر جمعيت داشت . « 3 » با اين حساب اهالى شهر به نسبت سالهاى 709 - 729 ق . ( 1310 - 1330 م . ) تقريبا تا نيمه كاهش يافت .
ولى با وجود اين كاهش جمعيت ، تبريز در بين شهرهاى دولت صفوى از نظر جمعيت مقام اول را دارا بود . تاجر گمنام ونيزى كه در 912 ق . ( 1507 م . ) تبريز را ديده ، آنجا را شهرى با جمعيت بسيار ناميده است . « 4 »
بدين ترتيب در سدههاى سيزدهم تا پانزدهم ميلادى جمعيت تبريز هميشه به يك ميزان نمانده و همواره كم و زياد شده است . در حالى كه تبريز در سالهاى 709 - 729 ق . ( 1310 - 1330 م . ) جمعيتى بالغ بر پانصد و پنجاه تا پنج هزار و ششصد نفر داشت ، در اوايل اين سده جمعيت آن رفته رفته كاهش يافت .
ساختار اجتماعى شهر
شكلگيرى تبريز به عنوان شهرى مهم اهميت علمى فراوانى دارد . آنچنانكه پيداست منظرهء بيرونى و كارهاى ساختمانى شهرهاى آن دوره ، كاملا ماهيت اقتصادى و اجتماعى شهر را نمايان مىسازد . در تبريز نيز مانند ديگر شهرهاى شرقى ، كشيده شدن حصار و استحكام قلعه ، در جهت منافع طبقهء اعيان و با دو هدف انجام مىشد :
الف - ساخت حصار ، استحكام شهر و ساخت صندوقهايى پر از آب بر دور آن ، براى دفاع از شهر در برابر دشمنان بود .
ب - در داخل شهر تبريز در جهت مقاصد دفاعى دژ مستحكمى ساخته مىشد .
اعيان با زندگى در همين دژها خود را از عصيان و يورش دشمنان خارجى محافظت مىكردند . معمولا زندان نيز در دژ وجود داشت . زمينداران در آنجا مخالفان و دشمنانشان را
هامش
( 1 ) . احسن التواريخ ، ص 203 .
( 2 ) . همان ، ص 625 - 626 .
( 3 ) . تاريخ شاه اسماعيل ، ورقهء 21 .
( 4 ) . تاجر گمنام ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ص 381 .