زندانى مىكردند .
همچنان كه پيشتر گفته شد تبريز در سدهء هشتم پيش از ميلاد ، داراى ديوارى ضخيم و خندقى پرآب بود . در همان زمان نيز دژى در شهر وجود داشت . در نيمهء اول سدهء نهم ميلادى بار ديگر وجود دژى در شهر مشاهده شد . در سال 278 ق . ( 892 م . ) مجددا بر دور شهر حصارى كشيده شد و استحكام يافت . در اثر زلزلهء 433 ق . ( 1042 م . ) اين ديوار فروريخت و فورا دوباره ساخته شد . در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى تبريز داراى ديوارى از سنگ آهك و آجر بود . « 1 »
در اواسط سدهء سيزدهم ميلادى رفته رفته حصار ويران گرديد و در بيرون از آن بناهاى زيادى ساخته شد . چون غازان خان به فرمانروايى رسيد ( 1295 - 1304 م . ) دستور داد تا ديوارى تازه بر گرد شهر كشيده شود . اين حصار محلات چرنداب ، سرخاب ، بيلانكوه و تمام باغهاى اطراف شهر را در برمىگرفت . اندازهء ديوار با عرض 10 گز ، طول 54000 خيتوه ( گام ) يا 5 / 4 فرسنگ در نظر گرفته شده بود . « 2 » رشيد الدين مىنويسد : « دو سال است كه كار كشيدن حصار در آنجا آغاز شده است . اكنون هنوز پى آن گذاشته شده است . » « 3 » بنا به اطلاعات حمد اللّه قزوينى ، كار حصار با مرگ غازان نيمهتمام ماند . « 4 »
در اواسط سدهء چهاردهم ميلادى در نتيجهء جنگهاى بىامان خانخانى ، حصار ويران مىشود .
ولى در سال 808 ق . ( 1405 - 1406 م . ) به دستور ابو بكر ميرزا فرزند ميرانشاه ، حصار تبريز دوباره برپا مىگردد « 5 » و بعدها در اثر عدم رسيدگى ، حصار از بين مىرود . كنتارينى كه در سال 878 - 882 ق . ( 1474 - 1478 م . ) در تبريز بود ، وجود ديوارى از خشت خام را تأييد مىكند . « 6 » در اوايل سدهء شانزدهم ميلادى تبريز ديگر ديوارى نداشت . « 7 »
كهندژ تبريز در سدهء نوزدهم ميلادى وجود داشت . « 8 » طغرل سلجوقى چندى در دژ تبريز به سر برده بود . « 9 » همچنان كه ذكر شد ، خانها از كهندژ به عنوان زندان استفاده مىكردند . مثلا
هامش
( 1 ) . قطران تبريزى ، ديوان ، ص 249 ؛ ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 1 ، ص 822 .
( 2 ) . نك : تاريخ وصاف ، ج 3 ، تهران ، 1338 ، ص 386 .
( 3 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 414 .
( 4 ) . نزهة القلوب ، ص 86 .
( 5 ) . مطلع السعدين ، ج 2 ، ص 90 .
( 6 ) . كنتارينى ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ص 135 .
( 7 ) . تاجر گمنام ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ص 381 .
( 8 ) . اولياء چلبى اشاره مىكند كه اين دژ در زمان خلافت بنى عباس برپا شده بود . ( نك : اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 254 . )
( 9 ) . 161 .p، 1902 ،Histoir des seldjoucides , D asia Mineur ibn Bibi , Bril