زندانى بودن ملك شمس الدين در كهندژ تبريز در سال 664 ق . ( 1265 - 1266 م . ) معلوم است . « 1 » در اواخر سدهء سيزدهم ميلادى و دورهء فرمانروايى گيخاتو كسانى چون ائلدار ، قينيخبال ، تولاداى ، توكال و ائلچىداى در دژ تبريز زندانى بودند . « 2 » اين دژ در محلهء بيلانكوه قرار داشت .
اهالى محلى به آن دژ اخى سعد الدين مىگفتند . در بيست و پنجم شوال 841 ق . ( بيست و سوم آوريل 1438 م . ) اسكندر قرهقويونلو به دستور پسرش قباد در اين دژ زندانى شد . « 3 »
در تبريز نيز مانند شهرهاى مهم آن دوره ، چندين دروازه وجود داشت . خانها براى محافظت شهر علاوه بر حصار و دژ ، دروازههايى نيز مىساختند . اين دروازهها اهميت استراتژيك فراوانى براى دفاع از شهر داشت . از سوى ديگر خانها از اين دروازهها درآمد بسيار كسب مىكردند .
دروازهها شهر را به جهان خارج ارتباط داده و به راههاى گوناگون پيوند مىداد . مثلا در دورهء غازان خان ، دو دروازهء بزرگ وجود داشت . يكى از آنان در راه آسياى كوچك و معروف به « دروازهء روم » ، و ديگرى « دروازهء عراق » به سمت اصفهان بود . « 4 » دروازهء عراق در نزديكى محلهء سرخاب و انتهاى شهر قرار داشت .
كاروانهاى خارجى تنها از طريق همين دروازهها رفت و آمد مىكردند . حتى براى اموالى كه در شهر نمىفروختند ، هنگام عبور از شهر بايد ماليات راهدارى مىپرداختند . از اموالى كه براى فروش به شهر آورده مىشد ، ماليات تمغا اخذ مىگرديد . از اينرو دروازهها اهميت اقتصادى فراوانى براى دولت داشتند ، و همچنين منبع درآمد به شمار مىآمدند . دروازهها و حصار ، ورود و خروج كالاى بدون گمرك را به شهر محدود مىكردند . در كنار هر دروازه يك چهار بازار ، حمام و كاروانسرا وجود داشت . پس از آنكه اموال كاروانها بررسى و ماليات تمغا از آنها گرفته مىشد ، اجازه مىيافتند وارد شهر شوند . « 5 »
غازان خان تعداد دروازهها را به نسبت گذشته كم كرده بود . تا زمانى كه به فرمان غازان خان بر دور شهر ديوارى كشيده نشده بود ، تبريز داراى ده دروازه ( رى ، قلعه ، سنجران ، طاق ، درب جو « 6 » ، سرد ، دستشاه ، نارميان ، نوبر و موكليه ) « 7 » بود .
هامش
( 1 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 150 .
( 2 ) . تحرير تاريخ وصاف ، ص 168 .
( 3 ) . قاضى احمد غفارى ، تاريخ جهان آراى ، ص 249 ؛ روضات الجنان ، ج 1 ، ص 37 .
( 4 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 260 - 262 ، 266 - 267 .
( 5 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 414 .
( 6 ) . به نظر مىرسد اين بايد همان دروازهء ورجو يا ويجويه باشد . رونويس كتاب به اشتباه ورجو را جو نوشته است .
( 7 ) . نزهة القلوب ، ص 87 .