و اوايل سدهء چهاردهم ميلادى مىتواند دورهء شكوفايى حيات اقتصادى تبريز به حساب آيد . در سال 737 ق . ( 1330 م . ) در نتيجهء تنزل دولت ايلخانى و شدت گرفتن جنگهاى داخلى ، حيات اقتصادى و كشاورزى شهر تنزل كامل كرد و حتى تا اواخر سدهء پانزدهم ميلادى و ربع نخست سدهء شانزدهم ميلادى نيز تبريز نتوانست قامت راست كند . در سدهء شانزدهم ميلادى حيات اقتصادى تبريز جان تازهاى گرفت ولى در اواخر همين سده دوباره تنزل يافت .
تاريخ اجتماعى شهر
جمعيت تبريز
اطلاعات دقيقى دربارهء ميزان جمعيت تبريز وجود ندارد . دفاتر سياهه و آمار سدهء ميانه در دسترس نيست . از اينرو كوشش خواهد شد تعداد اهالى تبريز بر اساس منابع اوليه و نوشتههاى سياحان خارجى ، تقريبا معين شود .
تا اواسط سدهء يازدهم ميلادى تبريز اهالى بسيار داشت . قطران تبريزى اين مسئله را تصديق مىكند . « 1 » در اثر زلزلهء سال 433 ق . ( 1042 م . ) تقريبا چهل تا پنجاه هزار نفر هلاك شدند . حتى اگر اين رقم مبالغهآميز باشد ، بدون اغراق بايد گفت كه تبريز در آن دوره تا صد هزار نفر جمعيت داشته است . بىترديد پس از آنكه تبريز در دورهء حاكميت شمس الدين ايلده گز ( 1136 - 1174 م . ) به پايتخت رسيد ، اهالى آن افزايش يافت . بنيادوف نام تبريز را در اين دوره در رديف شهرهاى داراى صد هزار جمعيت آورده است . « 2 » اين مطلب را مؤلف عجايب الدنيا در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى نيز اشاره كرده است . او مىنويسد : « در اين دوره تبريز به شهرى مشهور تبديل شده و اهالى بسيار در آن گرد مىآيند . » « 3 »
البته عوامل چندى چون پايتختى تبريز ، قرار گرفتن بر سر راه بازرگانى ، مركزيت هنر و صنعت و شرايط طبيعى مناسب نيز در افزايش جمعيت شهر مؤثر بودند . در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى و دورهء فرمانروايى جلال الدين خوارزمشاه ، جمعيت تبريز بسيار كاهش يافت . در سال 663 ق . ( 1265 م . ) تبريز پايتخت اباقا خان شد و جمعيت آن به تدريج افزايش يافت . ارغون در منطقهء « شم » يا « شنب » در غرب تبريز ، شهرى به نام « ارغونيه » ساخت و رشيد الدين از نظر
هامش
( 1 ) . قطران تبريزى ، ديوان ، ص 208 .
( 2 ) . بنيادوف ، دربارهء اتابكان ، ص 188 .
( 3 ) . عجايب الدنيا ، ورقهء 199 .