بسيارى جمعيت ، تبريز را به مصر ، و ارغونيه را به قاهره تشبيه كرده است . « 1 »
در اثر زلزلهء سال 671 ق . ( 1272 - 1273 م . ) بناهاى بسيار ويران شد « 2 » و انسانهاى زيادى هلاك گشتند . ديرى نگذشت كه شهر دوباره آباد گرديد و تعداد اهالى فزونى يافت . در 693 ق .
( 1294 م . ) رشيد الدين تبريز را شهرى با اهالى بسيار و وصاف آن را « مصر كوچك » ناميدند . « 3 » در همين دوره ، محيط قلعهء تبريز 6000 گام بود . غازان با هدف افزايش جمعيت تبريز ، آن را به 24 كيلومتر رساند . زمانى كه غازان خان حصارى به دور تبريز كشيد ، چند هزار خانه بيرون حصار وجود داشت . اين نيز نشانگر فزونى جمعيت در آنجا بود . در دورهء فرمانروايى غازان خان ، مساحت شهر به نظر حمد اللّه قزوينى چهار برابر ، وصاف 54000 گام ( 5 / 4 فرسنگ ) يعنى نه برابر اضافه شد . اگر محيط تبريز را 6000 گام ( 6 كيلومتر ) و جمعيت آن را شصت هزار نفر در نظر بگيريم ، بدين ترتيب با اقدامات غازان خان مىتوان احتمال داد كه تبريز نه برابر بزرگ شده و پانصد و پنجاه تا ششصد هزار نفر جمعيت داشته است . در ربع رشيدى كه داخل حصار تبريز بوده ، سىهزار خانه وجود داشت . « 4 » اگر جمعيت هر خانه را در آن زمان سه نفر حساب كنيم ، مىتوان احتمال داد كه نود هزار نفر در آنجا ساكن بودند . شام غازان نيز شهرك بود . در آنجا نيز تعداد معينى اهالى مىزيستند . همهء اينها امكان مىدهد كه جمعيت تبريز را در اوايل سدهء چهاردهم ميلادى حدود پانصد و پنجاه تا ششصد هزار نفر بدانيم . « 5 »
پس از سالهاى 730 ق . ( 1330 م . ) با ضعف دولت ايلخانان ، تبريز به ميدان نبردهاى داخلى تبديل شد ، و اين مسئله نمىتوانست دليلى براى كاهش جمعيت نباشد . در نتيجهء شيوع بيمارى و با در سال 770 ق . ( 1369 م . ) به گفتهء حافظ ابرو ، سيصد هزار نفر هلاك شدند . ولى از آنجا كه اهالى شهر بسيار بودند ، اين مقدار تلفات احساس نمىشد . « 6 »
حتى اگر حافظ ابرو اين مقدار تلفات را بسيار زياد گفته باشد ، مىتوان اينگونه حساب كرد كه اگر و با كمتر از نيمى از مردم را كشته باشد تبريز بايد سيصد تا سيصد و پنجاه هزار نفر جمعيت داشته باشد . مهاجرت در دورههاى مختلف نيز باعث كاهش جمعيت تبريز مىشد . در سال 668 ق . ( 1366 - 1367 م . ) شروانشاه كاووس دو بار به تبريز حمله كرد و قسمتى از اهالى
هامش
( 1 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 229 .
( 2 ) . همان ، ص 143 .
( 3 ) . تاريخ وصاف ، ص 385 ؛ نزهة القلوب ، ص 87 .
( 4 ) . مكاتبات ، ص 318 .
( 5 ) . محمد جواد مشكور از وجود ششصد هزار نفر اهالى در تبريز آن زمان خبر مىدهد . ( نك : تاريخ تبريز ، ص 50 . )
( 6 ) . حافظ ابرو ، ذيل جامع التواريخ ، ص 196 ؛ روضة الصفاء ، ج 4 ، ص 576 .