878 ق . ( 1474 م . ) تبريز را ديده مىنويسد در تبريز ارزاق بسيار ولى بيش از حد گران است . بازارهاى بسيار موجود است . اين بازارها محل گذر از كاروانهايى هستند كه ابريشم و اموال بسيار به حلب مىبرند . « 1 » باربارو نيز برخى اموال موجود در بازار تبريز را ذكر كرده است . « 2 »
كنتارينى با مقايسه تبريز و شماخى مىنويسد كه شماخى مانند تبريز شهر بزرگى نيست ولى از هر جهت بهتر از آن بود ، در اينجا هر نوع ارزاق فراوان است . « 3 » در سال 740 ق . ( 1340 م . ) شماخى قصبه شد و تمامى مداخل ايالت شروان سالانه صد و سيزده تومان بود در حالى كه از تبريز هشتصد و هفتاد و پنج تومان يعنى هشت برابر مداخل شروان ماليات گرفته شده بود . در نيمهء دوم سدهء پانزدهم ميلادى گسترش روابط تجارى ميان روسيه و آذربايجان و ورود تاجران اروپايى به تجارت با شماخى از راه روسيه - هشترخان - دربند - باكو ، موجب ترقى اقتصادى اين شهر شد . البته نبايد اهميت ابريشم شروان را در اين مسئله از نظر دور داشت . به دليل همهء اين عوامل در نيمهء دوم سدهء پانزدهم ميلادى شماخى نسبت به تبريز از نظر اقتصادى بيشتر رشد كرد .
از مطالب مذكور مىتوان به اين نتيجه رسيد كه تبريز در سالهاى 709 - 730 ق . ( 1310 - 1330 م . ) سلطانيه در نيمهء نخست سدهء پانزدهم ميلادى و شماخى در نيمهء دوم سدهء پانزدهم به مركز اول تجارت تبديل شده بودند . با مرگ سلطان يعقوب در 895 ق . ( 1490 م . ) جنگهاى خانخانى شدت يافت . در نتيجه آذربايجان در عرض ده سال هشت فرمانروا به خود ديد . مركز اصلى اين جنگها شهر تبريز بود . اهالى در نتيجهء اين جنگها از هستى ساقط شدند . در سالهاى 893 - 895 ق . ( 1488 - 1490 م . ) بيمارى و با دوبار در تبريز شيوع يافت . تعداد زيادى تلف شدند . « 4 » يحيى قزوينى اطلاعاتى دربارهء مرگ تعدادى زيادى از اهالى آذربايجان بر اثر و با و ستم دورهء حاكميت الوند ميرزاى آققويونلو ( 1497 - 1501 م . ) ، فقر اهالى و وادار شدن برخى به ترك وطن ارائه مىكند . « 5 »
با جمعبندى مطالب نتيجه مىگيريم كه اواخر سدهء دوازدهم ميلادى و اوايل سدهء سيزدهم ميلادى مرحلهء رشد اقتصادى تبريز ، سالهاى 627 - 647 ق . ( 1230 - 1250 م . ) دورهء تنزل و سالهاى 657 - 688 ق . ( 1260 - 1290 م . ) دورهء احيا و آبادانى بوده است . اواخر سدهء سيزدهم
هامش
( 1 ) . كنتارينى ، همان ، ص 137 .
( 2 ) . باربارو ، همان ، ص 77 .
( 3 ) . كنتارينى ، همان ، ص 137 ، 144 ، 154 .
( 4 ) . احسن التواريخ ، تهران ، ص 615 ، 626 .
( 5 ) . مير يحيى قزوينى ، لب التواريخ ، نسخهء موجود در آكادمى علوم اتحاد شوروى ، ورقهء 147 .