بين المللى بود و در اين بازرگانى شركت مىجست .
در اين زمان راه شمالى از تبريز به كنار ارس از اردبيل - بيلهسوار - محمودآباد - شماخى - دربند ، و راه ديگر با گذر از ارس لنكران - بردع - گنجه - شمكور - تفليس بود . شاخهء ديگر اين راه بردع - دربند بود كه از آنجا به شمال مىرفت . « 1 » پيرامون راه اصلى باختران و مسافتها ، ديپلمات ونيزى ايوسوفات باربارو اطلاعاتى دقيق ارائه كرده است . « 2 »
در دورهء حاكميت سلطان ابو سعيد خواهش اروپاييان براى احداث بندر خليج فارس نشان مىدهد كه راه بازرگانى ايران در سدهء چهاردهم و پانزدهم ميلادى از طرف جنوب به تبريز وصل مىشد . « 3 »
راههاى جنوب و شرق نيز از تبريز آغاز شد . جادهء سلطانيه - زنجان - تبريز ، آذربايجان را به آسياى صغير و اروپا متصل مىكرد . راه بازرگانى آذربايجان به آسياى مركزى از تبريز مىگذشت . اين راه تا آمودريا ( جيحون ) امتداد مىيافت . « 4 »
برتولد اشپولر دانشمند آلمانى مىنويسد كه اگرچه غازان خان در راههاى كاروانرو امنيت آفريد ، ولى براى رشد بازرگانى نكوشيد . « 5 » نمىتوان با اين نظر اشپولر موافق بود . ياكوبفسكى شرقشناس روسى به درستى اشاره مىكند كه دولتهاى مغول و تيمور ديكتاتور تجارت و زميندارى در آسياى نزديك و ميانه بودند . اينان نقش كاروان تجارى « مسلمان » را بازى مىكردند . « 6 » به راستى نيز چنين است . در اصلاحات غازان خان رشد بازرگانى جايگاه خاصى داشت . حاكمان مغول و ايلخانى و وزير ايشان از جمله رشيد الدين فضل اللّه ، تاج الدين عليشاه گيلانى ، غياث الدين محمد و . . . تاجرانى عمده به شمار مىآمدند .
راههاى تجارت داخلى و خارجى يا در دست آنان يا در دست شركاى تجارى آنان ( اورتاقها ) بود . تصادفى نيست كه كاروانسراهاى بسيارى در راهها ساخته شد . راه تجارى قرهباغ - اهر - تبريز 55 فرسنگ ( تقريبا 330 كيلومتر ) بود . در اين مسافت پنج منزل وجود داشت . سه منزل از اينها توسط تاج الدين عليشاه ساخته شده بود . راه كاروانى سلطانيه - تبريز نيز 46 فرسنگ
هامش
( 1 ) . نزهة القلوب ، ص 181 - 184 .
( 2 ) . باربارو ، همان ، ص 92 - 96 .
( 3 ) . استخرى مسافت ميان آمد و تبريز و شهرهاى واقع در آن را ذكر كرده است . ( نك : المسالك و الممالك ، تهران ، 1341 ، ص 161 . )
( 4 ) . شريفلى ، همان ، ص 51 - 55 .
( 5 ) . برتولد اشپولر ، همان ، ص 432 .
( 6 ) . نك : ياكوبفسكى ، مقاله دربارهء فئوداليسم ، جمهورى تركمنستان ، ص 42 .