« رشيد الدين فرمانى بلند بالا مبنى بر قاعدهمند كردن خراج ، قپچور ، املاك شاه و رعيت و چاپارخانهها ، گسترش ساختمانسازى در شهر ، آبادى شهر و روستا ، قانونمند كردن واحدهاى پول و سكه و جمعآورى به موقع مالياتها صادر نمود . رونوشتى از آن را به جاهاى مختلف كشور فرستاد . » « 1 » از اينجا معلوم مىشود كه در « دستور الملكه » از قواعد زندگى اجتماعى و اقتصادى بحث مىشود .
بنا به اطلاعات منابع تاريخى چندين بازار در تبريز وجود داشت . كاروانسرا - بازار خاصى به نام « خان » براى اموالى وجود داشت كه از شهرها و نواحى ديگر آورده مىشد . « خان » جداگانهاى براى اموالى وجود داشت كه از ديزمار به تبريز وارد مىشد . رشيد الدين مىنويسد اين خان بسيار باشكوه بود . « 2 » در هر محلهء تبريز يك بازار كوچك محلى وجود داشت . آن را « بازارچه » مىناميدند . بازارچهء محلهء نوبر « 3 » را مىتوان مثال آورد . در ربع رشيدى بيست و چهار كاروانسرا ، هزار و پانصد مغازه ، بازار بزرگى به نام « بازار شهرستان رشيدى » ، ضرابخانه و كارخانهء توليد كاغذ ، رنگرزى و پارچههاى ابريشمى وجود داشت . « 4 » يكى از كاروانسراهايى كه در دورهء ايلخانيان ساخته شد ، « كاروانسراى هلاكو خان » در نزديكى تبريز است . « 5 »
يكى از عوامل مهم در رشد تجارت تبريز ، قرار گرفتن آن در شريان تجارى بود . در اوايل سدهء چهاردهم ميلادى راه تجارى تبريز ، راههاى كاروانى سيواس - ارزنجان - ارزروم را به هم پيوند داد . ارزروم نقطهء اتصال اين شاهراه مهم جهانى بود . ترابوزان - ارزروم - اياس با راه كاروانى تبريز اتصال يافت . اين جاده به واسطهء شهر قديمى وارتاز در ارمنستان از خوى و سپس از تبريز مىگذشت . از خوى به تبريز دو جاده وجود داشت . اولى مرند - صوفيان - تبريز و دومى به واسطهء تسوج با عبور از ساحل شرقى درياچهء اورميه به تبريز مىرفت . پطروشفسكى بر مبناى نوشتههاى حمد اللّه مستوفى قزوينى جادهء خوى - ارجيش - ملازگرد - خونس - ارزنجان - سيواس را راهى مقتدر ناميده است . « 6 » در اوايل سدهء چهاردهم ميلادى تبريز به واسطهء چهار راه با شهرهاى ديگر آذربايجان و كشورهاى خارجى ارتباط مىيافت . تبريز دروازهء گذر بازرگانى
هامش
( 1 ) . تاريخ وصاف ، ص 347 .
( 2 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، ج 1 ، ص 353 .
( 3 ) . روضات الجنان ، ج 1 ، ص 485 .
( 4 ) . مكاتبات ، ص 31 ؛ وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 174 ؛ عليزاده ، همان ، ص 190 .
( 5 ) . سيد محمد رضا طباطبايى ، تاريخ ادبيات ايران ، ج 1 ، ص 159 .
( 6 ) . براى اطلاع از راههاى بازرگانى نك : نزهة القلوب ، ص 181 - 184 ؛ هيد ، همان ، ص 113 - 117 ؛ مقالات پطروشفسكى و مانانديان .