از مطالب مذكور مىتوان به اين نتيجه رسيد كه در نيمهء دوم سدهء سيزدهم ميلادى در حالى كه شهرهاى آذربايجان دورهء تنزل را مىگذراندند ، در تبريز نسبتا احيا صورت گرفته بود .
ذكر اين دليل كافى است كه در دورهء گيخاتو ( 1291 - 1295 م . ) از تبريز و اطراف آن سالانه هشتاد تومان ماليات گرفته شد . « 1 »
همراه با اين مسئله ، بحرانهاى موجود در كشور نيز در راه رشد تجارت تبريز دشوارى مىآفريد . علاوه بر اين هزينههاى دربار در دورهء گيخاتو بيش از اندازه بود . در اثر اسراف و رشوهخوارى مأموران دولت خزانه تهى شد « 2 » و برخى شهرهاى آذربايجان رو به ويرانى نهاد . از آنجا كه كسب درآمد از برخى شهرهاى آذربايجان ممكن نبود ، بار اصلى بر دوش تبريز مىافتاد .
طبق فرمان گيخاتو داد و ستد طلا و نقره در كشور متوقف شد . دوخت لباسهاى زردار براى اشخاصى به جز شاه و اعيان دربار ممنوع گرديد . جلوى كار ساخت وسايل از طلا و نقره گرفته شد . در سپتامبر 1294 م . ( 693 ق . ) به جاى ضرب سكهء طلا و نقره ، پولى كاغذى به نام « چاو » منتشر شد « 3 » ، ولى اين كار در اثر اعتراض صنعتكاران و تاجران لغو گرديد .
مردم تبريز عليه فرمان حكومت مبنى بر استفاده از « چاو » اعتراض كردند و با بستن چند روزهء كارخانهها ، ترك شهر توسط تعدادى از مردم و عدم قبول پول كاغذى ، حكومت را وادار به لغو فرمان نمودند . اين مسئله نقش مهم تبريز براى دولت ايلخانيان را نشان مىدهد . از هشتصد تومان ماليات گردآورى شده در دورهء گيخاتو ، هشتاد تومان آن متعلق به تبريز و اطراف آن بود . « 4 » گيخاتو از حساب درآمد تبريز حوالهها داد و قرضهايش را پرداخت . « 5 »
در دورهء حاكميت گيخاتو خان مانند دورهء ارغون و اباقا تبريز وادار به پرداخت تمغا شد .
گيخاتو براى خروج از بحران اقتصادى به فكر گسترش تجارت خارجى افتاد . او حتى دستور داد از تاجران بيگانه كه از خليج فارس به ايران مىآمدند ، پول كاغذى را بگيرند و به جاى آن از خزانه طلا بدهند . « 6 »
از مطالب مذكور روشن مىشود كه در سالهاى 655 - 693 ق . ( 1258 - 1295 م . ) تبريز نه
هامش
( 1 ) . سى تومان از هشتاد تومان ماليات گرد آمده سالانه را سعد الدوله برمىداشت . ( نك : تاريخ وصاف ، ص 162 . ) .
( 2 ) . تاريخ وصاف ، ص 272 ، 274 .
( 3 ) . عليزاده ، همان ، ص 220 - 222 ؛ سيف الدينى ، مقاله دربارهء تاريخ آذربايجان ، باكو ، 1978 ، ص 219 ؛ آذربايجان تاريخى ، ج 1 ، باكو ، 1961 ، ص 207 .
( 4 ) . تاريخ وصاف ، ص 269 ، 271 .
( 5 ) . همان ، ص 269 .
( 6 ) . همان ، ص 274 .