تنها در آذربايجان و ايران بلكه در تمام قلمرو ايلخانيان ، به مركز مهم تجارت تبديل شده بود . از طرف ديگر تا زمان اصلاحات غازان خان ( 1295 - 1304 م . ) زمينه براى پيشرفت اقتصادى تبريز وجود داشت . ارتباط دادن پيشرفت اقتصادى تبريز تنها با اصلاحات غازان خان درست نيست .
با اين حال نمىتوان نقش اين اصلاحات را در پيشرفت تبريز انكار كرد .
غازان با هدف سامان دادن به وضعيت تاجران و صنعتگران فرمان داد تا در برخى از شهرها ماليات تمغا لغو شود . او در 699 ق . ( 1301 م . ) مردم تبريز را از برخى مالياتها معاف كرد . « 1 » گرفتن ماليات به ضابطه درآمد . بنا به نوشتهء وصاف در آغاز حاكميت غازان مردم در نتيجهء مالياتهايى با نامهاى مختلف بسيار درمانده شده بودند . « 2 »
بر اساس فرمان غازان خان واحد وزن موجود با واحد وزن تبريز هماهنگ شد . اين مسئله اهميت تبريز را در آن دوره نمايان مىسازد . عيار سكهها معين شد و راههاى تجارى كاروانرو به ضابطه درآمد . « 3 »
غازان خان براى گسترش و آبادى تبريز به عنوان پايتخت ايلخانيان بسيار كوشيد . براى تسهيل در امور تاجرانى كه به تبريز وارد مىشدند ، در هر دروازهء شهر كاروانسرا ، حمام و بازار ساخته شد . بر حصارى كه به دستور غازان به دور تبريز كشيده شد ، پنج دروازه تعبيه گرديد .
رشيد الدين مىنويسد كه در كنار هر كدام از اين دروازهها ، بازار ، حمام و كاروانسرا ساخته شده بود . تاجرانى كه با كاروانها مىآمدند ، در همان كاروانسراها اتراق مىكردند ، تمغاچى اموال آنها را بررسى مىنمود و با مقدار معينى از آنها تمغا دريافت مىنمود . تاجران به حمام نزديك دروازه رفته و پس از شستشو وارد شهر مىشدند . بر اساس اين تدبير كار گرفتن تمغا از كاروانهاى ورودى آسان شد . از طرف ديگر جلوى شيوع برخى بيمارىها به شهر گرفته شد .
اين مسئله نيز با انبوهى مردم تبريز ارتباط داشت . به طور كلى براى اخذ تمغا از تاجرانى كه از آسياى كوچك و اروپا وارد شام غازان مىشدند ، هزار تمغاچى تعيين شده بود . « 4 »
وصاف در كتاب تاريخ وصاف از ترتيب يافتن قانوننامهاى به نام « دستور الملكه » توسط رشيد الدين براى تعيين نوع و مقدار ماليات ، جريمهها و مكلفيات خبر داده و مىنويسد :
هامش
( 1 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 346 .
( 2 ) . تحرير تاريخ وصاف ، ص 199 .
( 3 ) . براى آگاهى از اصلاحات غازان خان نك : جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 452 - 571 ؛ پطروشفسكى ، مقاله دربارهء رشيد الدين ، مسكو ، 1958 ؛ عليزاده ، همان ، ص 179 - 182 ؛ فالينا ، مقاله دربارهء غازان خان ، مسكو ، 1959 ، ص 51 - 76 .
( 4 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 414 ؛ عليزاده ، همان ، ص 190 ، 217 .