به زور مالياتى به نام بقاياى مال ( ماليات معوقه ) از مردم مىخواست . جمال الدين على تفرشى به عنوان معاون او تعيين شده بود . آنان در ستم بر اهالى همدست بودند . جوينى مىنويسد شرف الدين پس از رسيدن به تبريز ماليات زيادى به عنوان ماليات مانده بر گردهء اهالى نهاد .
خواند مير اشاره مىكند كه در نتيجه وضعيت تبريز و برخى شهرهاى ديگر خيلى آشفته شد . « 1 » زجاجى شاعر آن دوره شعرى دربارهء ظلم شرف الدين خوارزمى و جمال الدين تفرشى بر مردم تبريز سروده كه مضمون آن چنين است : اگر كسى حتى به آسمان نيز پرواز كند نمىتواند از دست تو رهايى يابد . « 2 »
جوينى ستم مانك فولاد بر اهالى تبريز را چنين تصوير مىكند : بر مسلمانان تبريز حتى بر رئيس ، شيخ ، توانگر و بىچيز ، جوان و پير ماليات سنگينى بسته شده بود . در حالى كه از نظر شرعى گرفتن ماليات از بيوهزنان و يتيمان نهى شده بود ، از آنان نيز ماليات گرفته مىشد . نالهء يتيمان ، مستمندان ، زنان و ستمديدگان در شهر به آسمان برمىخاست . در هر كوچه آزار و اذيت و در هر خانه مأمور جمعآورى ماليات بود . بىامان و بىمهلت از آنان طلا مىخواستند .
برادر درد برادر و پدر درد پسر را نمىتوانست تحمل كند .
سرانجام به دستور امير ارغون در سال 647 ق . ( 1249 - 1250 م . ) مانك فولاد از تبريز فراخوانده شد . « 3 » علاوه بر اين تحت عنوان باج ، پول دلالى ، پول قپان ، داروغگى ، شحنگى ، و . . . از مردم پول گرفته مىشد .
عوامل مذكور مانع تجارت بود ، ولى به علت برخى عوامل خارجى و داخلى ، وضعيت تجارى بين سالهاى 626 - 673 ق . ( 1229 - 1275 م . ) اينچنين نبود . استاد عليزاده به درستى اين دوره را به دو مرحله تقسيم كرده است . « 4 » مرحلهء اول از 626 - 654 ق . ( 1229 - 1258 م . ) و مرحلهء دوم از 655 - 693 ق . ( 1259 - 1295 م . ) است . اين مراحل با حيات اقتصادى تبريز هماهنگ بود ، چرا كه پيشرفت تبريز با پيشرفت آذربايجان ارتباط داشت .
مرحلهء اول با تنزل در وضعيت تجارى تبريز همراه بود ولى مرحلهء دوم شكوفايى نسبى اقتصادى تبريز را در برمىگرفت . علت اصلى اين وضعيت چنين است : در زمان حملهء مغولان شهرهاى بسيارى ويران شدند ولى تبريز در امان بود . در سال 655 ق . ( 1258 م . ) پس از ويرانى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 244 ؛ حبيب السير ، ج 3 ، ص 60 .
( 2 ) . جوينى ، تاريخ جهانگشا ، ج 2 ، ص 281 .
( 3 ) . همان ، ص 274 ، 276 .
( 4 ) . عليزاده ، همان ، ص 346 - 347 .