قنات كمانسازان دليلى بر اين مدعاست . « 1 »
صرفنظر از تعداد زياد صنعتگران ، نياز به صنعت زياد بود . بدينجهت رشيد الدين به غلامانش توصيه مىكرد تا فرزندانشان را به فراگرفتن صنعت از جمله زرگرى ، معمارى ، نقاشى و . . .
بگمارند . « 2 » در اواخر سدهء سيزدهم و اوايل سدهء چهاردهم ميلادى صنعت در تبريز بسيار پيشرفت كرد . كالاهاى توليدى تبريز نه تنها در ايران و آذربايجان بلكه در شرق نزديك و ميانه ، آسياى مركزى و اروپا شهرت داشت .
در ميان صنعتگران نيز طبقاتى وجود داشت . بخشى از آنان توانگر شده و زميندار بودند . مثلا اخى قصاب زمانى قصابى مىكرد و سپس تمغاچى تبريز شد يعنى به جرگهء استثمارگران وارد گرديد . در داخل تشكيلات اخى نيز طبقاتى وجود داشت و برخى اعضاى توانگر آن زميندار شده بودند .
پيشرفت صنعت در تبريز به افزايش تقاضاى داخلى و بازرگانى خارجى وابسته بود . از آنجا كه تبريز بر سر راه شريان بازرگانى شرق و غرب قرار داشت ، صنعت نيز با برقرارى ثبات سياسى ، امنيت و آسودگى در راههاى بازرگانى و تعديل مقدار مالياتها پيشرفت مىكرد .
بازرگانى
در سالهاى 720 - 730 ق . ( 1320 - 1330 م . ) وضعيت سياسى خارجى آذربايجان به هم خورده بود . هجومهاى جلال الدين خوارزمشاه و سپس مغولان ، كشور را به حال ويرانى درآورد .
برخى شهرها تماما خراب شد . راههاى بازرگانى كاروانرو در وضعيت خطرناكى قرار گرفت .
حمد اللّه مستوفى قزوينى به ويرانىها و كشتارهاى مغولان اشاره مىكند . « 3 » رقمهاى موجود نيز اين مدعا را تصديق مىنمايد . در حالى كه ماليات ساليانهء آذربايجان ( جنوبى ) در دورهء سلجوقيان و اتابكان دو هزار تومان بود در سال 740 ق . ( 1340 م . ) به دويست و نه تومان كاهش يافت .
در دورهء حاكميت اتابكان از ارّان سيصد تومان ، در 1340 مقدار سى تومان و سه هزار دينار يعنى ده برابر كمتر ماليات گرفته شد . مداخل شروان از صد تومان به يازده تومان كاهش يافت يعنى نه برابر كم شد . « 4 »
بىترديد چنين وضعيتى بر هستى اقتصادى تبريز اثر گذاشته بود . در دورهء حاكميت
هامش
( 1 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 354 ، 357 ، 382 .
( 2 ) . همان ، ص 191 .
( 3 ) . نزهة القلوب ، ص 28 .
( 4 ) . همان ، ص 85 ، 103 ، 106 - 107 .