رنگى هندسى و تصاوير گياهان و حيوانات و گاه انسان رفته رفته بيشتر مىشد .
با حملهء مغولان بسيارى از مراكز سفالسازى خراب شد ، ولى با اين حال مراكز جديدى چون تبريز و سلطانيه دوباره نقش مهمى در اين زمينه بر عهده گرفتند . ساخت ظروف سفالى آنچنان پيشرفت كرد كه ابو القاسم كاشانى در سال 700 ق . ( 1300 - 1301 م . ) كتابى در زمينهء فن سفال و كاشى براى تاج الدين عليشاه گيلانى نوشت . « 1 » در تبريز ظروفى براى استفادهء خانگى مانند كوزه ، كاسه ، آبخورى و . . . ساخته مىشد . ظرف سفالى ليقوان در بازار تبريز مشهور بود .
در برخى شهرهاى ايران ، تقاضا براى صندوقهاى ساخت تبريز وجود داشت . مير شمس الدين در تبريز وفات يافت . جنازهء او را به يزد بردند . همسر او ( خواهر رشيد الدين فضل اللّه ) ساخت تابوت او را به صنعتگران تبريز سفارش داد . اين تابوت از آبنوس و عاج فيل ساخته و به يزد فرستاده شد . حتى محرابى كه مىبايست در جنوب مقبره نصب مىگرديد ، با استفاده از سنگ مرمر در تبريز ساخته شد . « 2 »
در تبريز براى هر صنعت راستهاى وجود داشت . در اينجا صنعتگرانى چون مسگران ، زرگران ، نعلبندان ، سراجان ، كفاشان ، رويگران ، خراطان ، آهنگران ، خياطان ، رنگرزان ، دباغان و . . . در كار و كوشش بودند . در منابع مختلف به نام بازارهايى چون نعلسازان ، مسگران ، سراجان و زرگران برمىخوريم . ابن بطوطه در اينباره مىنويسد : « بازار تبريز بهترين بازارى است كه من در تمام شهرهاى جهان ديدهام . در اين بازار اصناف و صنعتگران مكان ويژهاى دارند . » « 3 »
كارخانهء كاغذسازى در شهرستان ربع رشيدى بود . « 4 » صنعتگران ماهر تبريز چنان شهرتى يافته بودند كه فرمانروايان آنان را به شهرها و كشورهاى ديگر برده و از مهارتشان استفاده مىكردند .
مثلا اولجايتو سلطان محمد ( 1304 - 1316 م . ) پس از بناى سلطانيه ، صنعتگران زيادى را از تبريز به آنجا برد . در 788 ق . ( 1386 م . ) چون تبريز به دست تيمور افتاد ، بخشى از صنعتگران تبريز به همراه خانوادههايشان به سمرقند كوچ داده شدند . « 5 »
در تبريز نيز همانند شهرهاى ديگر آذربايجان ، صنعتگران تشكيلات معينى در رابطه با
هامش
( 1 ) . دو نسخه از اين كتاب با شمارههاى 3614 و 4612 در كتابخانهء اياصوفيه نگهدارى مىشود . ( نك : مهدى بيانى ، صنايع ايران ، ظروف سفالين ، تهران ، 1327 ، ص 38 . )
( 2 ) . تاريخ يزد ، همان ، ص 88 - 89 .
( 3 ) . ابن بطوطه ، همان ، ص 254 .
( 4 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 259 .
( 5 ) . تاريخ اولجايتو ، ص 46 - 47 ؛ شرف الدين يزدى ، شرفنامه ، ج 1 ، ص 290 ؛ تيمورى ، تاريخ جهانگشا ، ورقهء 124 ؛ روضة الصفاء ، ج 5 ، تهران ، ص 219 ؛ آذربايجان تاريخى ، ج 1 ، باكو ، 1961 ، ص 217 .