شما پانصد تومان ريخته شود آيا خانهتان جا مىگيرد ؟ صنعتگران گفتند كه جا نمىگيرد .
خواجه شمس الدين مىگويد : در حالى كه پانصد تومان در خانهء شما جا نمىشود چگونه مىتوان باور كرد كه شما به اندازهء پانصد تومان سلاح ساخته و تحويل دولت دادهايد ؟ در نهايت آنان توانستند فقط پولى اندك در مقابل سلاحهاى ساخته شده بگيرند . « 1 »
اين مطلب از دو جهت مهم است ، نخست درجهء پيشرفت سلاحسازى در تبريز ، و دوم تنگدستى صنعتگران و استثمار آنان . در دورهء غازان خان صنعت سلاحسازى با توجه به نيازهاى سپاه پيشرفت كرد . در تبريز نيز همچون شهرهاى ديگر آذربايجان نيزه ، كمان ، شمشير و . . .
ساخته مىشد . علاوه بر اين كارخانههاى سلاحسازى مخصوص دربار با نام « كارخانهء اوزان سلاح » « 2 » وجود داشت . تا دورهء غازان خان صنعتگران اسير انگيزهاى نداشتند چرا كه پولهاى حواله شده از طرف دولت در قبال ساخت سلاح ، توسط مأموران دولتى چپاول مىشد . غازان خان براى ايجاد شوق در صنعتگران بر كار حوالههاى دولتى به شدت نظارت كرد و برخى اميران مورد اعتماد را بر اين كار گمارد . در نتيجهء همين تدبيرها ، سالانه ده هزار دست سلاح كامل ساخته و تحويل دولت شد . حال آنكه پيش از اين تدبير هيچكس دو هزار دست سلاح نديده بود . « 3 »
جالب است كه صنعتگران تبريز ساخت انواع ديگر سلاحهاى مغولى را نيز آموخته بودند .
سلاحهاى ساخت صنعتگران آزاد از سلاحهاى صنعتگران اسير كيفيت بهترى داشت . مقدار سلاحهاى ساخت صنعتگران آزاد نيز در بازار افزايش يافته بود . غازان خان با مشاهدهء اين وضعيت دستور داد كه پول سلاح مورد نياز به خود سپاهيان پرداخت شود تا آنان بتوانند از صنعتگران آزاد خريد كنند . « 4 »
در اين دوره صنعتگران سيار نيز وجود داشتند . آنان همراه سپاه بودند و سلاحها و لوازم مورد نياز را مىساختند . مثلا در تركيب سپاه بيست و سه هزار نفرى اوزون حسن فرمانرواى آققويونلو ، علاوه بر خياط و چكمهچى تعدادى آهنگر و اسلحهساز نيز حضور داشتند . « 5 » در تبريز هم مانند ديگر شهرهاى آذربايجان ظروف سفالى ساخته مىشد . ساخت ظروف سفالى با نقوش
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . كيكنادزه و حيدروف پژوهشهاى جالبى دربارهء كارخانه انجام دادهاند كه در مسكو سال 1962 و باكو سال 1966 منتشر شده است .
( 3 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 542 - 544 .
( 4 ) . همان ، ص 544 .
( 5 ) . باربارو ، همان ، ص 76 .