جلب مىكرد . در امانت و امنيت ، دولت قدرت ، زيبايى و نيكى شهرى بهتر از تبريز نبود . . . در اينجا بناهايى مانند بناهاى بهشتى وجود داشت . » « 1 »
در اثر زلزلهء 433 ق . ( 1042 م . ) تعداد چهل تا پنجاه هزار نفر در تبريز كشته شدند . قسمتى از شهر تماما ويران گرديد . حصار ، بازارها و اكثر بناها خراب شدند . « 2 » ناصر خسرو قباديانى كه چهار سال پس از اين زلزله به مدت بيست و چهار روز در تبريز بود ، مىنويسد : هنگامى كه من در تبريز بودم ، ابو منصور وهسودان بن محمد حاكم آنجا بود . تبريز همچون شهرى بزرگ و آباد ديده مىشد . ولى به من گفتند كه قسمتى از شهر به علت زلزله ويران شد و قسمت ديگر نيز آسيب ديد . « 3 »
از موارد مذكور روشن مىشود كه نيمى از تبريز تماما ويران گرديد ولى پس از زلزله دوباره ساخته شد . البته شدنى نبود كه در عرض چهار سال شهر به حالت پيش از زلزله درآيد ، ولى شهر تا حد معينى آباد شده بود . قطران تبريزى مىنويسد : « شهر در نتيجهء كوشش وهسودان و پسرش دوباره آباد شد و از عراق و خراسان هر دو آبادتر گشت . » « 4 »
در دورهء فرمانروايى خاندان رواديان حتى تا دورهء هجوم طغرل بيگ ( 1038 - 1063 م . ) به آذربايجان ، تبريز پايتخت آذربايجان بود . « 5 » امير وهسودان حاكم تبريز تابع طغرل گشت و خطبه به نام او خواند ، هدايايى تقديم كرد و پسرش را به عنوان گروگان نزد او فرستاد . بدين ترتيب او بر فرمانروايىاش ابقا شد . « 6 »
در دورهء حاكميت شمس الدين ايلده گز ( 1136 - 1174 م . ) تبريز پايتخت ايلده گزيان بود .
جهان پهلوان اين شهر را كه داراى اهالى بسيار و شهرت فراوان بود ، در سال 570 ق .
( 1175 م . ) به برادرش اقطاع داد . « 7 » در 582 ق . ( 1186 - 1187 م . ) يعنى پس از حاكميت قزل ارسلان بر آذربايجان ، تبريز بيشتر رونق يافت . تبريز در اين زمان هم در ميان شهرهاى ايران و آذربايجان شهرى آباد بود و هم پايتخت آذربايجان به شمار مىرفت . « 8 » تبريز پس از استيلاى قزل ارسلان بر آنجا در 570 ق . ( 1175 م . ) به پايتخت دايمى كشور تبديل شد . ولى گاهى
هامش
( 1 ) . مقدسى ، همان ، ص 378 ؛ قطران تبريزى ، ديوان ، ص 208 .
( 2 ) . ناصر خسرو ، همان ، ص 6 ؛ ابن اثير ، همان ، ج 9 ، ص 513 .
( 3 ) . همان ، ص 6 .
( 4 ) . قطران تبريزى ، ديوان ، ص 250 - 251 .
( 5 ) . احمد كسروى ، شهرياران گمنام ، بخش 2 ، تهران ، 1335 ، ص 205 .
( 6 ) . ابن اثير ، همان ، ج 9 ، ص 598 .
( 7 ) . نك : ضياء بنيادوف ، دربارهء اتابكان آذربايجان ، باكو ، 1978 ، ص 73 .
( 8 ) . مجيد بهرام ، « جغرافياى تاريخى و آثار باستانى تبريز » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، 1349 ، ش 4 ، ص 206 .