چنگ آورد . از اينرو آنان را به مهمانى فراخواند و در سال 222 ق . ( 837 م . ) زندانى كرد و به نزد معتصم فرستاد . خليفه معتصم از آنان اطلاعاتى دربارهء عمليات جنگى گرفت . عمليات عليه بابك شدت يافت . پس از اين حادثه خرمدينان - بابكيان با شكستهاى پىدرپى مواجه شدند .
تبريز در اين دوره اهميت نظامى فراوان داشت و همزمان پيشرفت كرد و گسترش يافت ، ولى در سال 244 ق . ( 858 - 859 م . ) زلزلهء بسيار شديدى شهر را به ويرانه تبديل كرد . به فرمان خليفه متوكل ( 847 - 861 م . ) شهر به سرعت تجديد بنا شد . « 1 »
در اواسط سدهء نهم تبريز به مركز صنعت و بازرگانى تبديل گرديد . شهر رفته رفته رونق يافت ، و در اواسط سدهء دهم نام آن بر سر زبانها افتاد . ابن مسكويه در بحث از حوادث سال 330 ق .
( 941 - 942 م . ) تبريز را شهرى با حصار استوار ، باغهاى بسيار و احاطه شده در جنگلهاى انبوه تصوير كرده و اهالى شهر را افرادى متمكن ذكر نموده است . « 2 » مؤلف نامعلوم كتاب حدود العالم كه در سدهء دهم ميلادى مىزيست ، تبريز را « شهرى كوچك اما ثروتمند ، پرنعمت و آباد » ذكر كرده است . « 3 »
در اواخر سدهء دهم ميلادى نام تبريز را در ميان شهرهاى بزرگ مىبينيم . ابن حوقل تبريز را « شهرى زيبا ، آباد با اهالى بسيار » ناميده و مىنويسد در اين شهر كه داراى بازارهاى بسيار است ، بازرگانى پررونقى جريان دارد . روسرىهاى بافت تبريز بىنظيرند . « 4 » مقدسى ( 986 - 1038 م . ) در بحث از آبادى تبريز مىنويسد : « تبريز شهرى استوار است . . . مسلمانان مىتوانند به آن مباهات كنند . از نهرها آب جارى است . درختان در اطرافش به هم آويختهاند . از فراوانى ميوهها و ارزانى قيمتها نپرس . . . در مركز شهر مسجد جامع است . . . زيبايان آن فراوانند . تبريز و مغان تماما باغ است . هر دوى اينها فخر ممالك اسلام و رحام هستند . »
قطران تبريزى بيان مىكند كه تبريز در ميان زلزلههاى سال 244 - 434 ق . ( 953 - 1043 م . ) يعنى تقريبا دويست سال شهرى آباد ، بزرگ و مركز تجارت و صنعت بود . او مىنويسد : « شهرى زيباتر از تبريز در جهان نبود . شهر اهالى بسيار ، صنعتگران و خوانندگانى ماهر داشت . امير ، بنده ، سالار ، صنعتكار و تاجر هركدام به كار خود مشغول بودند . در اين شهر كه در عرض دويست سال سر به فلك ساييده ، خانهها ، ايوانها ، حصارهاى بلند توجه را
هامش
( 1 ) . يعقوبى ، همان ، ج 3 ، ص 156 ، 164 ؛ عجايب الدنيا ، ورقهء 199 - 200 .
( 2 ) . ابن مسكويه ، ص 68 ؛ عز الدين ابو الحسن على بن محمد بن الاثير ، الكامل فى تاريخ ، ج 8 ، بيروت ، 1966 ، ص 388 - 389 .
( 3 ) . حدود العالم ، ص 158 .
( 4 ) . ابن حوقل ، المسالك و الممالك ، ليدن ، 1872 ، ص 246 ، ترجمهء فارسى ، ص 92 .