اواخر سدهء چهارم مأخذ مشابهى وجود ندارد ، اين كتاب مىتواند به عنوان منبعى ارزشمند به حساب آيد . « 1 »
آراكل تبريزى در كتاب تاريخ كتابى حوادث سالهاى 1010 - 1071 ق . ( 1602 - 1663 م . ) را در كتاب آورده و اطلاعاتى دربارهء حركات جلاليان ، قحطى و گرانى سال 1045 ق . ( 1635 م . ) در تبريز ارائه مىكند . « 2 » زكريا كاناكرتسى كه در 1064 ق . ( 1654 م . ) در تبريز بوده و مسائل شهر را از نزديك مشاهده نموده ، از حيات سياسى تبريز ، روابط تجارى اين شهر با ايروان ، اهميت اصلاحات شاه تهماسب براى اقتصاد تبريز و مسائل ديگر بحث كرده است . « 3 » زكريا تبريز را در سال 971 ق . ( 1564 م . ) « پايتخت ايران » ناميده است . « 4 » البته نمىتوان با اين مطلب موافق بود ، چرا كه پايتخت ايران در 962 ق . ( 1555 م . ) به قزوين و سپس به اصفهان انتقال يافت . به گمان قوى جمعيت زياد تبريز در اواسط سدهء هفدهم و موقعيت برجستهء تجارى آن ، نويسنده را به اين فكر رهنمون كرده و او « پايتخت ايران » را در معناى مجازى استفاده نموده است . « 5 »
كتاب روزشمار « 6 » اثر زكريا ايليسى ( 1630 - 1691 م . ) تاجر ارمنى از نظر پژوهش تاريخ اقتصاد تبريز اهميت دارد ، زيرا زكريا بين سالهاى 1061 - 1089 ق . ( 1651 - 1678 م . ) ، سيزده بار در تبريز بود ، از جمله سه ماه و نيم در سال 1071 ق . ( 1661 م . ) ، دو ماه در سال 1079 ق . ( 1669 م . ) ، دو ماه و نيم در سال 1081 ق . ( 1671 م . ) ، نزديك چهار ماه در سال 1086 ق . ( 1676 م . ) و سه ماه و نيم در سال 1088 ق . ( 1678 م . ) قسمت اول كتاب به تجارت و راههاى كاروانرو به ويژه راه ايليس - تبريز ، تبريز - مراغه ، و قسمت دوم به تجارت داخلى تبريز ، قحطى تبريز در سال 1083 ق . ( 1673 م . ) ، مالياتها و . . . مىپردازد .
آن چنان كه معلوم است پس از آنكه غازان در 959 ق . ( 1552 م . ) و هشترخان در 963 ق .
( 1556 م . ) به قلمرو روسيه پيوستند ، روابط تجارى اين كشور با ايران و آذربايجان از طريق درياى خزر گسترش يافت . در اين دوره روابط بين آذربايجان و روسيه شكل خاصى پيدا كرد .
تاجران و ايلچيان در رفت و آمد بودند و مكاتبات ديپلماتيك آغاز شد . رشد بازرگانى ميان
هامش
( 1 ) .
( 2 ) .
( 3 ) .
( 4 ) . همان ، ص 143 .
( 5 ) . همان ، ص 326 .
( 6 ) .