تبريز و بيگلر بيگى آذربايجان نگاشته شده است . اين اثر كم حجم از نظر نقد روابط اجتماعى و وضعيت اقتصادى تبريز بسيار مهم است .
دو كتاب دستور الملوك از ميرزا رفيعا و تذكرة الملوك از ميرزا سميعا نيز از اين نظر اهميت فراوان دارد . هر دو كتاب بر اساس اسناد رسمى ترتيب يافته و اطلاعات ارزشمندى دربارهء ساختار ادارى شهرها آوردهاند . « 1 » در تذكرههاى مربوط به آن دوره به برخى اطلاعات دربارهء حيات اقتصادى ، اجتماعى و مدنى تبريز برمىخوريم كه در ديگر منابع وجود ندارد . از ميان اين تذكرهها مىتوان تذكرة الشعرا « 2 » از دولتشاه سمرقندى ( تأليف در سال 892 ق .
1487 م . ) ، تحفهء سامى از سام ميرزا فرزند شاه اسماعيل اول ( اين اثر به عربى در سال 957 ق . / 1550 م . به پايان رسيده است ) « 3 » ، هفت اقليم « 4 » از امين احمد رازى ( تأليف در سال 1002 ق . / 1594 م . ) ، گلستان هنر « 5 » از قاضى احمد مير منشى قمى ( تأليف پس از سال 1015 ق . / 1606 م . ) ، و تذكرهء مجمع الخواص « 6 » از صادقى بيگ افشار ( تأليف در سال 1016 ق . / 1607 - 1608 م . ) را نام برد .
يكى ديگر از تذكرههاى مورد استفاده در اين تكنگارى ، كتاب تذكرهء نصرآبادى « 7 » از محمد طاهر نصرآبادى است . نصرآبادى اصفهانى در سال 1027 ق . ( 1617 - 1618 م . ) متولد شد و نگارش اين كتاب را از 1083 ق . ( 1672 - 1673 م . ) آغاز كرد و تا پايان فرمانروايى شاه سليمان صفوى ( 1666 - 1694 م . ) زيست . در اين كتاب اطلاعاتى دربارهء نقاشان تبريز همچون صادقى بيگ افشار ، محمد قلى بيگ كلبعلى ، از خطاطانى چون ملا عبد الباقى ، مولانا عليرضا عباسى ، مير سيد على ، بهرام بيگ و ميرزا باقر ، از پزشكانى چون ابو طاهر تبريز ، از معلمانى چون مولانا رجبعلى ، ميرزا باقر ، ميرزا محمد و ديگران ارائه شده است . علاوه بر اين از كتابهاى تذكرهء حزين شفيع محمد ( حزين ) كه در سال 1165 ق . ( 1752 م . ) نگاشته و
هامش
( 1 ) . تذكرة الملوك ، به كوشش محمد دبير سياقى ، تهران ، 1332 ؛ مينورسكى ، سازمان ادارى حكومت صفوى ( بر پايهء تذكرة الملوك ) ، تهران ، 1344 ؛ محمد تقى دانشپژوه ، « دستور الملوك ميرزا رفيعا و تذكرة الملوك ميرزا سميعا » ، مجلهء ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تبريز ، ش 5 - 6 ، 1347 ، ص 475 - 504 .
( 2 ) . دولتشاه سمرقندى ، تذكرة الشعراء ، تهران ، 1337 .
( 3 ) . سام ميرزا ، تحفه سامى ، تهران ، 1314 .
( 4 ) . امين احمد رازى ، هفت اقليم ، ج 1 و 3 ، تهران 1960 .
( 5 ) . قاضى احمد قمى ، گلستان هنر ، تهران ، 1352 .
( 6 ) . صادقى بيگ افشار ، مجمع الخواص ، ترجمهء عبد الرسول خيامپور ، تبريز ، 1327 .
( 7 ) . محمد طاهر نصرآبادى ، تذكرهء نصرآبادى ، تهران ، 1317 .