و چپاول شهر را به تصوير كشيده است . علاوه بر اين ساخت قلعه توسط عثمانيان در تبريز در تاريخ شوال 993 ق . ( سپتامبر 1585 م . ) را مفصل شرح داده است . در اين اثر از انداختن هفت نفر هيئت نمايندگى شهر به دريا در اثر ستم جعفر پاشا حاكم تبريز و وقوع سى و هفت جنگ ميان ارتش صفوى با قشون عثمانى براى تصرف قلعهء ساخته شده توسط عثمانيان سخن به ميان آمده است .
يكى ديگر از آثار مهم و ارزشمند دربارهء وضعيت اقتصادى و اجتماعى تبريز كتاب سياحتنامه از اولياء چلبى است . « 1 » اولياء چلبى در 1057 ق . ( 1647 م . ) در تبريز بوده ، در شهر گشته و مشاهداتش را به رشتهء تحرير درآورده است . از آنجا كه در ارائه برخى رقمها بيش از حد اغراق كرده است ، بايد اثرش با دقت بيشترى مورد بررسى قرار گيرد . مثلا اولياء چلبى جمعيت تبريز را در زمان اشغال عثمانى از سال 994 - 1011 ق . ( 1586 - 1603 م . ) حدود سيصد هزار نفر و جمعيت اطراف آن را پانصد هزار نفر ذكر كرده است ، « 2 » ولى از منابع ديگر پيداست كه در آن زمان حتى يك هشتم اين رقم نيز در تبريز سكونت نداشتهاند . اولياء چلبى بدين ترتيب قصد دارد دولت عثمانى را در اشغال تبريز برائت كند . او مىخواهد بگويد در هفده سال اشغال تبريز جمعيت شهر گويا افزايش يافته و حتى شهر آبادتر و معمرتر از دورهء شاه غازان شده است . يكى از منابع تركى ديگر كه مورد استفاده قرار گرفت ، كتاب جهاننما از كاتب چلبى است كه در سال 1045 ق . ( 1635 م . ) شاهد هجوم نيروهاى عثمانى به تبريز بوده و اين كتاب را در سال 1058 ق . ( 1648 م . ) نگاشته است . نويسنده دربارهء حضورش در تبريز مىنويسد : « با سلطان مراد خان سه روز در تبريز مانده ، شاهد تخريب شهر بود و وضعيت چنين بود . » « 3 »
در كتاب سالانيكلى تاريخى « 4 » اثر مصطفى افندى تاريخ سياسى تبريز جايگاه ويژهاى دارد ، ولى اين كتاب اطلاعاتى دربارهء وضعيت اقتصادى و اجتماعى شهر ارائه نمىدهد .
منابع روسى و ارمنى
از آنجا كه براى كتاب تاريخ ارمنستان اثر فاستوس بوزاندى در خصوص وضعيت تبريز در
هامش
( 1 ) . محمد بن درويش اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، استانبول ، 1314 ه . ؛ براى آگاهى بيشتر دربارهء اين اثر نك :
( 2 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ص 248 .
( 3 ) . كاتب چلبى ، جهاننما ، نسخهء موجود در آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، ش 199 - 2976 ، ص 380 .
( 4 ) . مصطفى افندى ، سالانيكلى تاريخى ، استانبول ، 1281 ه .