آتشكدهء آذر اثر لطفعلى بيگ آذر بيگدلى استفاده كردهايم . « 1 »
تاريخ سياسى تبريز در آثار دانشمندان مشهور آذربايجانى ، حاجى زين العابدين شروانى و عباسقلى آقا باكيخانوف « 2 » جايگاه ويژهاى دارد . حاجى زين العابدين شروانى خود چندين بار به تبريز آمده ، در كتاب حدايق السياحه « 3 » به معنى لغوى تبريز پرداخته و آن را به معنى « پيش رفتن از همسالان در علم و هنر » آورده است . « 4 » البته اين مطلب را نخستين بار خاقانى شروانى گفته است . « 5 » حاجى زين العابدين اشاره مىكند كه تبريز بعدها ويران شده ، توسط زبيده خاتون همسر هارون الرشيد آباد شده و داراى بناهاى زيبا بوده است . « 6 »
اگرچه در منابع اوليهء عربى سخنى از سفر هارون الرشيد و همسرش به آذربايجان به ميان نيامده ، مشخص نيست كه از چهرو عباسقلى آقا باكيخانوف از مدفون شدن پسر هارون الرشيد در دربند سخن رانده و احتمال داده است كه هارون و همسرش زبيده به اينجا آمده و بر شروان و دربند دست يافتهاند . « 7 »
در منابع تركى نيز اطلاعاتى در خصوص حيات اقتصادى تبريز وجود دارد . از آنجا كه نويسندگان عثمانى مخالف نويسندگان صفوى بودند ، مطالب متضادى در آثار آنها وجود دارد و لازم است كه مطالب موجود در آثارشان مورد تحليل قرار گيرد .
يكى از منابعى كه حوادث اواخر سدهء شانزدهم را دربرگرفته و در تاريخشناسى شوروى دقت كافى به آن مبذول نشده ، كتاب گنجينهء فتح گنجه از ابراهيم رحيمىزاده ( تأليف در سال 1001 ق . / 1592 - 1593 م . ) است . نسخهء خطى اين كتاب شامل هشت فصل و يك خاتمه است . مؤلف اثر در حملهء سلطان مراد سوم ( 1574 - 1595 م . ) به آذربايجان و تبريز شركت داشته و حوادث را مستقيما مشاهده كرده است . « 8 » ابراهيم رحيمىزاده در ذكر حوادث سال 996 ق . ( 1587 - 1588 م . ) از انتصاب مصطفى افندى به عنوان قاضى تبريز سخن مىگويد .
مؤلف كوشيده است تا سياست اشغال سلطان مراد سوم را به صورت فتح نشان دهد . او هجومهاى هفتگانهء ارتش عثمانى به تبريز در سال 993 - 994 ق . ( 1585 - 1586 م . ) و غارت
هامش
( 1 ) . شفيع محمد ، تذكرهء حزين ، تهران ، 1334 ؛ لطفعلى بيگ آذر بيگدلى ، آتشكدهء آذر ، تهران ، 1337 .
( 2 ) . حاجى زين العابدين شروانى ، حدايق السياحه ، تهران ، 1348 .
1970 .Abbasguli Aga Bakikhanof . Golestane eram . Baku( 3 ) . تأليف كتاب حدايق السياحه در سال 1827 در شيراز به پايان رسيده است .
( 4 ) . همان ، ص 175 و 276 .
( 5 ) . همان ، ص 175 .
( 6 ) . گلستان ارم ، ص 54 .
( 7 ) . همان ، ص 54 .
( 8 ) . ابراهيم رحيمىزاده ، گنجينهء فتح گنجه ، نسخهء موجود در كتابخانهء استانبول ، ش 2372 .
براى استفادهء موقت از ميكروفيلم همان نسخه ، مديون على حسينزاده از اساتيد دانشگاه باكو هستيم .