روسيه و آذربايجان نقش مهمى در رشد صنعت و تجارت تبريز داشت ، از اينرو خاطرات و آثار ديپلماتها و جهانگردان روسى اهميت ويژهاى دارد . در اسنادى كه وسلوفسكى و بلكوروف انتشار دادهاند ، اطلاعات جالبى دربارهء تجارت خارجى و داخلى شهر و كالاهاى تبريز وجود دارد . « 1 »
منابع اروپايى
از سدهء سيزدهم تا هفدهم سياحان ، بازرگانان و ميسيونرهاى اروپايى به آذربايجان و ايران آمده و مشاهداتشان را به صورت سفرنامه و سياحتنامه منتشر كردهاند . از آنجا كه اين سياحان به شاهان صفوى وابستگى نداشته و آثار خود را در اروپا انتشار مىدادند ، به نقصانهاى دولت صفوى نيز اشاره كردهاند . اين در حالى بود كه مورخان دربارى صفوى ، منافع آنان و طبقهء اشراف را مدافعه مىنمودند .
وينچنزو الساندرو ايلچى ونيزى كه در سالهاى 978 - 979 ق . ( 1571 - 1572 م . ) در تبريز بود ، اطلاعاتى در مورد بىاحترامى مردم تبريز به شاه تهماسب ، به عنوان تاجرى بزرگ ، رشوهخوارى قاضيان و عدم رسيدگى به شكايات مردم ارائه مىكند كه دليلى بر مدعاى ماست . الساندرو در جايى ديگر مىنويسد : « شاه ايران به محض شنيدن صداى كسانى كه به شكايت نزد وى آمده بودند ، امر به راندن آنها داد . » « 2 » بايد اشاره كرد كه اين ويژگى مخصوص تمام سياحان اروپايى نيست ، زيرا سياحان اروپايى از طبقهء اعيان بودند ، از اينرو ستم طبقهء حاكم را توجيه مىكردند . الساندرو به اين علت به گفتن اين حقيقت وادار گرديده كه در گفتگو با شاه تهماسب به هدف خود نايل نشده بود .
ماركوپولو « 3 » در 692 ق . ( 1293 م . ) ، اودريك پردونى « 4 » در 721 ق . ( 1321 م . ) ، كلاويخو « 5 » در ژوئن 1403 م . ( 804 ق . ) ، آنجوللو « 6 » در 874 ق . ( 1473 م . ) ، باربارو « 7 » در آوريل 1474 م .
هامش
( 1 ) . .
( 2 ) . الساندرو ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ترجمهء منوچهر اميرى ، تهران ، 1349 ، ص 438 ، 445 .
( 3 ) . ماركوپولو ، سفرنامهء ماركوپولو ، با مقدمهء ماتسفيلد ، ترجمهء حبيب اللّه صحيحى ، تهران ، 1350 .
( 4 ) . 1889 ،Les Voyage en Asia Bien Leureux frer Odoric de Pordenon , retigieux Paris. ( 5 ) . سفرنامهء كلاويخو ، ترجمهء مسعود رجبنيا ، تهران ، 1337 .
( 6 ) . آنجوللو ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ص 267 - 345 .
( 7 ) . باربارو ، سفرنامهء ونيزيان در ايران ، ص 62 - 78 ، 91 ، 95 - 96 .