ساخت . آنجا رشيديه نام گرفت . ربع رشيدى بر خلاف غازانيه در ميان حصارى قرار داشت كه غازان خان بر دور تبريز كشيده بود . ربع رشيدى از دو قسمت تشكيل مىشد . بناى قسمت اول پيشتر نهاده شد و سپس گسترش يافت . در آنجا خانههاى زيادى ساختند و بر پشت آنها ديوار كشيدند و بر ديوار قديمى دروازهاى گذاشتند . « 1 » مىتوان احتمال داد كه اساس ربع رشيدى پيش از 699 ق . ( 1300 م . ) نهاده شده بود .
بارتولد ، پطروشفسكى ، عليزاده و فالينا ، رَبع رشيدى را به صورت « رُبع رشيدى » نوشتهاند . در اصل كلمهء رُبع در عربى به معناى يك چهارم است . رَبع به ساختمان ، محله يا خانهاى گفته مىشود كه اساس آن در فصل بهار نهاده شده باشد . سنايى ، نظامى ، جلال الدين رومى و سعدى همواره كلمهء رَبع را در اين معنا به كار بردهاند . « 2 »
برزين شرقشناس روسى و بلوشه شرقشناس فرانسوى نيز در آثارشان « رَبع رشيدى » نوشتهاند . در ربع رشيدى كه شهرى آباد بود ، سىهزار خانه ، هزار و پانصد مغازه ، بيست و چهار كاروانسرا ، مدرسه ، بيمارستان ، خانهء معلمان ، خانهء پزشكان ، محل سكونت دانشجويان ، بناهاى دانشگاهى ، ضرابخانه ، بناى كاغذسازى ، رنگرزخانه ، كارگاه بافندگى ، مسجد ، كتابخانه ، خانهء فقرا ( دار المساكين ) ، خانهء ميهمانان ( دار الضيافه ) ، آسياب و . . . ساخته شده بود . در وقفنامهء ربع رشيدى ، اطلاعاتى دربارهء آن بناها وجود دارد . « 3 » با در نظر گرفتن زلزلههاى پياپى و شديد تبريز ، تدابيرى براى استحكام ساختمانهاى ربع رشيدى در نظر گرفته شد . دولتشاه سمرقندى مىنويسد : « بر روى يكى از بناهاى ربع رشيدى چنين نوشته شده بود ويرانى اين بنا از ساخته شدن دوبارهء آن دشوارتر است . » « 4 »
پس از مرگ رشيد الدين بناهاى موجود در ربع رشيدى رو به ويرانى نهاد . غياث الدين محمد پسر رشيد الدين ، تدابيرى براى برپايى دوبارهء آنها انديشيد . شاه عباس اول قلعهء ربع رشيدى را
هامش
( 1 ) . مكاتبات رشيدى ، ص 317 ؛ وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 304 ؛ تاريخ شيخ اويس ، ص 161 ؛ روضة الصفاء ، ج 5 ، تهران ، 1339 ، ص 428 .
( 2 ) . پرفسور پطروشفسكى در مقالهاى كه در سال 1937 انتشار داد ، نام اين مكان را به درستى « رَبع رشيدى » آورد .
نك :
ولى مشخص نيست كه چرا در آثار بعدىاش دوباره « رُبع رشيدى » آورده است .
( 3 ) . مكاتبات رشيدى ، ص 319 - 320 ؛ وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 178 - 180 ، 194 ؛ تاريخ اولجايتو ، ص 116 ؛ ذيل جامع التواريخ رشيدى ، ص 151 ؛ تذكرة الشعراء ، ص 241 ؛ اوحدى مراغهاى ، جام جم ، تهران ، 1307 ، ص 20 - 22 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 826 ؛ روضة الصفويه ، ورقهء 758 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 406 .
( 4 ) . تذكرة الشعراء ، ص 241 .