مبارزه كه در لواى يك مناقشهء دينى انجام گرفت ، در واقع نبردى ميان فقيران و توانگران بود .
ريشهها و موقعيت اجتماعى حيدريان و نعمتيان به طور دقيق در تاريخ روشن نشده است .
حيدروف ضمن ارائه اطلاعاتى پيرامون اين دو فرقه مىنويسد اعيان و نمايندگان در يكى از دو دسته وارد مىشدند . حتى در مبارزهء ميان اين دو گروه گاهى رهبرى مىكردند . « 1 » با روند حوادث و اطلاعات موجود در منابع ، مىتوان چنين احتمال داد كه مبارزه ميان حيدريان و نعمتيان ماهيت طبقاتى داشت . در اصل مقابلهء طبقهء بالا با طبقهء متوسط و پايين شهر بود . « 2 »
در تبريز نيز مانند شهرهاى ديگر آن دوره ، كدخدايان نقش مهمى در زندگى اقتصادى و اجتماعى داشتند . كدخداى هر محله بسيارى از مسائل آن محله را حل مىكرد ، و به تعبير اهالى آن محله ريشسفيدى مىنمود . دولت از نظر مالياتى با اهالى محل و كدخدايان حساب و كتابهايى داشت . مطالب الساندرو در اينباره جالب توجه است ، او مىنويسد : « قدرت كدخدايان هر محله ( منظور كدخدايان محلات فقير ) از قدرت شاه در شهر بيشتر است . »
به علت بالا رفتن قيمت گوشت در شهر ، نارضايتى كدخدايان از دست مأموران دولتى آغاز شد . كدخدايان با حمله به خانههاى مأموران دولتى در شهر ملازمان آنها را به قتل رساندند و سر بريدهشان را به دربار شاه فرستادند . كدخدايان محله اين كار را به صورت علنى انجام مىدادند . درست به همين دليل هيچ تدبيرى براى محدود كردن اختيارات كدخدايان انديشيده نشد . كار بدانجا رسيد كه آنان براى حفظ برخى امتيازات گذشته ، تعدادى از اميران را كشتند . « 3 » مبرهن است اين تقابل كدخدايان با مأموران دولتى بر سر گران شدن قيمت گوشت نمىتواند چيزى جز تقابل طبقهء پايين با مأموران دولت باشد . مبارزهء طبقهء پايين با توانگران در لواى حيدرى - نعمتى ، در تبريز و شهرهاى ديگر آذربايجان انجام شد . « 4 »
حيدريان و نعمتيان در نه محلهء اصلى تبريز سكونت داشتند . در مركز شهر توانگران و در اطراف آن طبقهء متوسط و پايين ساكن بودند . براساس اطلاعات نادر ميرزا توانگران در محلات نوبر ، ويجويه ، ششگلان و دوهچى مىزيستند ، و فقيران در محلات گازران « 5 » ، چرنداب ، باغميشه ، چوستدوزان ، دباغلار و سنجران زندگى مىكردند .
هامش
( 1 ) . حيدروف ، همان ، ص 117 - 119 .
( 2 ) .
( 3 ) . الساندرو ، ص 445 - 446 .
( 4 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 402 ؛ تاورنيه ، ص 378 ؛ كمپفر ، ص 137 .
( 5 ) . نادر ميرزا ، همان ، ص 61 - 62 ، 66 .