از مطالب مذكور روشن مىشود كه تبريز كاملا در دست شورشيان بود . اين وضعيت نزديك به دو سال طول كشيد . برخى روحانيان و اعيان تبريز از شاه تهماسب خواهش كردند سپاهى براى سركوبى شورش بفرستد ، ولى شاه به خواستهء آنها وقعى ننهاد . فضلى اصفهانى علت اين اقدام شاه را جلوگيرى از آسيب رسيدن به شيعيان تبريز عنوان مىكند . « 1 » روهربرن دانشمند آلمانى ضمن بحث از اين ماجرا ، همين دليل را بيان كرده است . « 2 »
در واقع شاه تهماسب از گسترش شورش به وحشت افتاده بود . پطروشفسكى وضعيت دشوار شاه تهماسب و سپاه قزلباش و خالى بودن خزانه را دلايل اين مسئله بيان كرده است . « 3 » بنابر نوشتهء الساندرو در همان دوره ، درآمد سالانهء شاه بالغ بر سه ميليون سكهء طلا بود . شاه به پنج هزار قراول حقوق پرداخت مىكرد . « 4 » سه سال پس از شكست عصيان ، شاه تهماسب درگذشت .
شرف خان بيتليسى فهرست دارايى او را تهيه كرد ؛ سيصد و هشتاد هزار تومان طلاى نقد و سكهء نقره ، ششصد عدد شمش طلا و نقره ، هشتاد عدد كيسهء سر بسته طلا و نقره هر كدام به وزن سه هزار مثقال ، دويست خروار ابريشم ، سى هزار دست لباس و ابزار و يراق ، سى هزار سوار و . . . « 5 »
بنابراين خزانهء شاه تهماسب اول خالى نبود . ترديد شاه تهماسب اول در فرستادن قشون كمكى به تبريز ، با هدف استفاده از مردم تبريز در برابر حملهء ارتش عثمانى بود . او مىترسيد به هنگام هجوم عثمانيان به تبريز ، مردم شهر از كمك به قزلباشان خوددارى ورزند . از سوى ديگر طبق نوشتهء الساندرو حتى بدون فرستادن قشون ، مردم تبريز از شاه متنفر بودند . شاه اين را به خوبى مىدانست و نمىخواست اين تنفر را بيشتر كند . او همواره مىكوشيد مردم تبريز را براى مقابله با قشون عثمانى با خود همراه داشته باشد . علاوه بر اين در اين زمان تبريز جزو املاك خاصه بود و درآمد آن مستقيما به خزانه واريز مىشد .
با در نظر گرفتن اين مسائل ، شاه تهماسب خواهش اعيان را براى فرستادن قشون به تبريز رد كرد . او كوشيد با تغيير داروغه ، شورشيان را فريب دهد و شورش پايان يابد . وى اللّه قلى بيگ را از منصب داروغگى شهر بر كنار كرد و يوسف بيگ چاووشلو پسر بابا سليمان را جانشين او نمود .
اسكندر بيگ منشى ، يوسف بيگ را « در عقل و فراست ممتاز از همگنان » ، و فضلى اصفهانى
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . روهربرن ، همان ، ص 191 .
( 3 ) .
( 4 ) . الساندرو ، ص 448 .
( 5 ) . بيتليسى ، شرفنامه ، ج 2 ، ص 252 .