گروهى سهلانگارى صورت گرفت به دستور شاه تهماسب آنها را برعكس بر الاغ سوار كرده و در شهر گرداندند تا براى ديگران درس عبرتى باشد . » « 1 » براساس اطلاعات حسن بيگ روملو آنان با استفاده از عدم حضور حاكم شهر شوريدند . « 2 » بىترديد اين مسئله با شورش فقيران شهر عليه قحطى و گرانى ارتباط داشت . « 3 »
در 972 ق . ( 1565 م . ) به دستور شاه تهماسب ماليات آنها لغو شد . شش سال بعد شورش مسلحانهء تبريز جايگاه ويژهاى در تاريخ آذربايجان يافت . درست نيست كه اين شورشها را فقط با وضعيت دشوار اهالى مرتبط كرد ، بلكه لازم است ريشههاى اجتماعى و اقتصادى آن مورد بررسى قرار گيرد .
نخستين كسى كه دربارهء شورش مسلحانهء تبريز در سالهاى 978 - 981 ق . ( 1571 - 1573 م . ) اطلاعاتى مىدهد ، حسن بيگ روملوست . قاضى احمد قمى ، فضلى اصفهانى و اسكندر منشى بسيار مختصر به اين مسئله اشاره كردهاند . رحمانى مىنويسد ميان اطلاعات حسن بيگ روملو و اسكندر منشى دربارهء اين حادثه اختلاف اساسى وجود دارد . « 4 » با بررسى دقيق اطلاعات اسكندر منشى روشن مىشود كه « دو دسته با يكديگر درگير شدهاند » . او مىنويسد : « در اين قيام و اغتشاش اجلاف هر محله و اوباش هر كوچه به سوداى خودسرى افتادند . آنان قيام و اغتشاش را آغاز كردند . دودستگى ميان اهالى شدت يافت و آنان به ريختن خون يكديگر پرداختند . » « 5 »
اين اطلاعات اسكندر منشى منعكسكنندهء مبارزهء طبقهء پايين شهر با توانگران بر سر ادارهء شهر است . نوشتهء الساندرو كه در 978 ق . ( 1571 م . ) تبريز را ديد ، با نوشتهء اسكندر منشى هماهنگى دارد . الساندرو به مناقشهء حيدرى - نعمتى و اسكندر منشى به دودستگى مردم شهر اشاره مىكنند . الساندرو مىنويسد ميان نه محلهء بزرگ تبريز مناقشاتى تحت عنوان حيدرى - نعمتى وجود داشت . اين درگيرىها در سال 947 ق . ( 1541 م . ) آغاز شد و ديرزمانى طول كشيد . « 6 » اين درگيرى شدت يافت و در 978 ق . ( 1571 م . ) به شورش مسلحانه تبديل شد . اين
هامش
( 1 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 262 .
( 2 ) . احسن التواريخ ، ص 293 - 294 .
( 3 ) . در همان سال بيمارى و با در تبريز شيوع يافت . ( نك : احسن التواريخ ، ص 294 . )
( 4 ) . رحمانى ، همان ، ص 152 - 153 .
( 5 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 118 .
( 6 ) . الساندرو ، ص 440 .