2 . صنعتگرانى كه كارگاه يا مغازهء كوچك داشتند . اينها همان صنعتگرانى بودند كه اصناف ناميده مىشدند .
3 . كسانى كه كارخانههاى بزرگ ( كارخانههاى شاه يا فئودالهاى بزرگ ) را در مالكيت داشتند . اين افراد خود كار نمىكردند بلكه چندين استاد و شاگرد در اختيارشان بود .
4 . صنعتگرانى كه غيرآزاد فعاليت مىكردند . آنان در كارخانههاى دولت مشغول كار بودند و كالاهاى توليديشان را به شاه يا مأمورانش تحويل مىدادند . بدين دليل كه تبريز ديرزمانى جزو املاك خاصه بود ، شاهان صفوى در آنجا كارخانههايى داشتند . در 936 ق . ( 1530 م . ) شاه تهماسب اول بيست نفر از كنيزانش را در كارخانهء خود در تبريز به كار گرفت ، و آنها در آنجا بافتن گلابتون را آموختند . « 1 »
براى صنعتگرانى كه در كارخانههاى دربار كار مىكردند ، يك نفر رئيس تعيين مىشد .
معمارباشى ، نجارباشى و . . . هم از دولت مواجب مىگرفتند و هم صنعتگران را استثمار مىكردند .
صنعتگران دربارى در اوقاتى معين مىبايست براى شاه بيگارى مىكردند . رؤساى صنعتگران خود كار نمىكردند ، و فقط بر استادان و شاگردان زيردست حاكميت داشتند . « 2 »
در تبريز كارخانههاى زيادى وجود داشت كه در آن قاليچه ، پارچهء پشمى و ابريشمى مىبافتند ، لباس مىدوختند و اسلحه مىساختند . برخى كارخانهها وقف امور دينى بودند . اگر در گذشته اعيان صاحب كارخانه كارگران را استثمار مىكردند ، پس از وقف شدن كارخانه متوليان به استثمار آنها پرداختند . شاهان نيز كارخانههايى داشتند كه وقف شده بود . به طور كلى در بازار ، كاروانسرا ، كارگاه ، حمام ، باغ ، قنات و آسياب وقفى صنعتكاران زيادى كار مىكردند و بىامان استثمار مىشدند .
در تبريز و اطراف آن هفت هزار چاه ، نهصد قنات و باغهاى بسيارى بود . فقيران و روزمزدان شهرى در باغها كار مىكردند ، قناتها را تعمير مىنمودند و چاه مىكندند . در تبريز دويست تا سيصد حمام وجود داشت . در اين حمامها صدها نفر به عنوان دلاكان ، حجامتكنندگان ، آينهگيران ، ختنهچيان ، جامهداران ، كيسهكشان ، آبكشان و اجاقچيان كار مىكردند . در منابع
هامش
( 1 ) . تذكرهء شاه تهماسب ، ص 14 .
( 2 ) . تاورنيه ، ص 596 .