الموت زندانى شد .
از آنجا كه تبريز شهر بزرگى بود گاهى سه قاضى همزمان مشغول كار بودند . « 1 » محتسب و نقيب نيز از ميان خادمان دينى برگزيده مىشدند . آنان با وسايل گوناگون اهالى را شكنجه مىدادند . تاورنيه مىنويسد : « محتسب مانند پليس است . او قيمت ارزاق را تعيين مىكرد . او چهار ملازم داشت . در اولين روز هفته قيمت ارزاق را جار مىكشيدند ، بر قيمتها نظارت كرده و گرانفروشان را مجازات مىكردند . » « 2 »
دزدى و رشوهخوارى قاضى ، محتسب ، نقيب و ديگر مناصب آن دوران در برخى از اشعار متعلق به آن زمان انعكاس يافته است . « 3 »
محتسب بر قيمتها ، وزنها و اندازهها نظارت مىكرد ، و مستان ، قماربازان و بزهكاران را جريمه يا مجازات مىنمود . محتسب وظايفش همانند وظايف پليس كنونى بود و اختيارات فراوانى داشت . اين وظيفه در شبها به شحنهها و عسسها سپرده مىشد . آنها نيز مانند محتسب در شب پاسدار نظم بودند . دزدان و مستان را مجازات مىكردند و شب تا صبح در كوچه و بازار مىگشتند . هر شحنه ملازم داشت . « 4 » محتسب هر سال چهل و هشت هزار تومان و چهار هزار و پانصد دينار حقوق مىگرفت . « 5 » او درآمد زيادى داشت .
در تبريز كدخدايان بازار از طرف اعيان يا از ميان خودشان تعيين مىشدند . آنها پس از تأييد از طرف نقيب ، توسط كلانتر منصوب مىشدند . « 6 » كلانتر هر وقت مىخواست كدخدايان كوچه و بازار را بر كنار مىكرد .
در تبريز علاوه بر كدخدايان محله ، براى تاجران « 7 » نيز كدخداهايى گماشته مىشد . آنان از ميان تاجران عمده تعيين مىشدند . ميرزا مسيح تبريزى از كدخدايان معتبر تجار بود . اوزون حاجى باقر مدتى كدخداى تاجران تبريز بود . نصرآبادى مىنويسد ميان تاجران تبريز ، آدمى
هامش
( 1 ) . براى مطالعهء فرمان مورخ جمادى الثانى 1083 دربارهء منصب صدارت تبريز و مناطق اطراف نك :
( 2 ) . تاورنيه ، ص 614 ؛ حيدروف ، همان ، ص 141 - 142 .
( 3 ) . رافائل دومان ، ص 39 .
( 4 ) . نامهء نامى ، ورقهء 93 ، 96 .
( 5 ) . دستور الملوك ، مجلهء دانشكدهء علوم انسانى دانشگاه تبريز ، 1348 ، ش 68 ، ص 416 ؛ حيدروف ، همان ، ص 138 - 139 .
( 6 ) . دستور الملوك ، همان ، ص 416 .
( 7 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 258 . « كدخدايان محلات و بازار . »