آنان را « مردمان بىسروپا » ، « يتيمان » ، « مسكينان و حاجتمندان » ، « عجزه و زيردستان » و « عوام الناس » ناميدهاند . « 1 »
در سدههاى شانزدهم و هفدهم ميلادى بيش از چهل و پنج نوع ماليات از مردم گرفته مىشد . تبريز نيز مانند ديگر شهرهاى مشرق زمين ويژگى نيمه معاشى داشت . بدين ترتيب كه مردم علاوه بر صنعت و تجارت ، به كشاورزى نيز مىپرداختند . از اينرو برخى مالياتهاى مربوط به روستاها ، شامل حال تبريز نيز مىشد . انواع اين ماليات و مكلفيات عبارتند از : تمغا ، باج ، بنيجه ، تعيين ، رسم محدث ، رسم داروغگى ، رسم كلانترى ، تفاوت ، رسم عروسى ، رسم نكاح ، رسم شحنگى ، رسم صداره ، رسم محتسب ، رسم اثاثيه ، قاپچيليق ( دربانى ) ، بيگارى ، شكارى ، علفه ، علوفه ، اولام ، اخراجات ، سيورسات ، چريك ، هوايى ، قلان ، قونالغا ، الاغ ، خانهشمارى ، سرشمارى ، سوارى ، پيشكش ، عيدى ، نوروزى ، مال باغ ، رسم قپان ، رسم دلاليه ، ارتفاعى ، عشر ، سلامى ، پول تفنگچى ، چوپان بيگى . « 2 »
از قمارخانهها ، شرابسازان و مىفروشان ، نوازندگان و رقاصان ، خروسبازان و پرندهبازان و سلاخخانهها مقدار معينى ماليات گرفته مىشد . در سال 941 ق . ( 1534 - 1535 م . ) مقدار اين ماليات عمومى دوازده هزار تومان بود . « 3 » در 1038 ق . ( 1629 م . ) با فرمان شاه تهماسب اول ، كارگران حمام از دادن مالياتهاى علفه ، علوفه ، قونالغا ، آلام ، بيگار ، شكار ، طرح ، دستانداز ، پيشكش ، سلامى ، عيدى ، نوروزى ، پول تفنگچى ، پول پرنده و . . . معاف شدند . « 4 »
پطروشفسكى ماليات « چوپان بيگى » را مربوط به چراى احشام و مال مىداند . بنابر اطلاعات آدام اولئاريوس ، مالياتى كه به هنگام چراى دام و احشام از صاحب آن گرفته مىشد ، چوپان بيگى مىناميدند . به مالياتى كه براى استفاده از مرتع و آب مىگرفتند ، « اوتباشى » مىگفتند . « 5 »
هامش
( 1 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 44 ، 210 ؛ روضة الصفويه ، ورقهء 316 ؛ بيتليسى ، شرفنامه ، ج 2 ، ص 15 ؛ خلاصة السير ، ورقهء 82 . در منابع مختلف به كسانى كه لباسهاى مندرس مىپوشيدند « چپانى » گفته شده است . ( نك : احسن التواريخ ، ص 140 . ) در برهان قاطع آورده شده چپانى به آن دسته از اهالى گفته مىشد كه لباسهاى پاره مىپوشيدند و سر و پايشان برهنه بود . ( نك : برهان قاطع ، ص 186 . )
( 2 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء مالياتها نك :C . A . Omollahi . XVasrda Azarbaijanda bazi vergilarin migdari va olchusi hagginda . Tarikhinin. 59 - 49 .s. 1 .no. 1967 .manbaii kimi . Azrabaijan SSREAkhabarlariلمپتون ، مالك و زارع در ايران ، تهران ، 1939 .
( 3 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 101A.
( 4 ) . لطف اللّه هنرور ، گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ، ص 436 .
( 5 ) . آدام اولئاريوس ، ص 582 . به هنگام فروش گندم به ازاى هر نفر شش قروش و براى فروش هر گوسفند يك كازبكى ماليات گرفته مىشد . ( آدام اولئاريوس ، ص 890 . )