ميدان به قدرى وسيع بود كه بيشتر بازارها و محلات در جنوب و شرق آن قرار داشت . « 1 » اسكندر منشى از وجود ميدانى ديگر بهنام سعادتآباد خبر مىدهد . « 2 »
كاروانسراها
كاروانسراها در رشد تجارت و منظرهء معمارى تبريز جايگاه خاصى داشت . شاردن مىنويسد در تبريز سيصد كاروانسرا وجود داشت . در كوچكترين آنها سيصد نفر به طور همزمان مىتوانستند اقامت كنند . « 3 » كاروانسراها معمولا دو طبقه بودند . از مشهورترين كاروانسراهاى تبريز در اواسط سدهء هفدهم ميلادى مىتوان به كاروانسراهاى زبيده ، جهانشاه ، شاه اسماعيل ، شاه صفى ، پير بوداق « 4 » ، ميرزا صادق و ميرزا طاهر اشاره كرد .
بناهاى مسكونى و عمومى
ساختمانهاى موجود در تبريز نابرابرى ميان مردم را نشان مىداد . بدين ترتيب كه طبقات بالا ساختمانهايى باشكوه و طبقات پايين خانههايى با آجر نپخته ساخته بودند . در دورهء سلطان محمد ، امير خان كه شش سال حاكميت تبريز را در دست داشت ، در ميدان صاحبآباد ساختمانى بزرگ ساخت و در اطراف آن ديوارهاى ضخيم كشيد . قاضى احمد قمى مىنويسد چشم فلك چنين بناى زيبا و عالى نديده بود . « 5 » پسر امير خان نيز سرايى چنين ساخت . اين بنا به خاطر عظمتش « جهاننما » ناميده شد . « 6 » يك نفر از اعيان نيز به نام ميرزا طاهر در وسط باغش ساختمانى زيبا بنا كرد . « 7 » اولياء چلبى از وجود هزار و هفتاد خانهء اعيانى در تبريز خبر داده و نام سراى اللّه وردى در محلهء اميرخيز ، سراى رستم خان در محلهء رى ، و سراى پير بوداق در كنار مسجد اوزون حسن را نام برده است . « 8 » با اين حال بيشتر بناهاى تبريز از آجر خام بود « 9 » ، اين مطلب بضاعت اندك اهالى تبريز را نشان مىدهد .
هامش
( 1 ) . كاتب چلبى ، جهاننما ، ص 381 .
( 2 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 102 ، 253 .
( 3 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 404 .
( 4 ) . برخى بناهاى تبريز با نام پير بوداق ناميده شده است ، ولى اين پير بوداق پسر جهانشاه قرهقويونلو نيست بلكه نام حاكم تبريز در زمان شاه صفى و شاه عباس دوم است .
( 5 ) . خلاصة التواريخ ، ورقهء 472 - 476 .
( 6 ) . روضة الصفويه ، ورقهء 539 .
( 7 ) . جمللى كاررى ، ص 34 .
( 8 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 248 .
( 9 ) . دون ژوان ايرانى ، ص 216 .