در اواسط سدهء هفدهم ميلادى در تبريز تعداد دويست و پنجاه تا سيصد مسجد وجود داشت .
اولياء چلبى اشاره مىكند از تعداد سيصد و بيست مسجد در تبريز نوزده مسجد را شاهان و پنجاه مسجد را خانها و وزرا و ديگر اعيان ساختهاند . مسجد مركز تبليغات بود . تنها در ميدان صاحبآباد مسجدهايى چون اوزون حسن ، مقصود ( پسر اوزون حسن ) ، شاه اسماعيل ، شاه تهماسب ، شاه عباس ، عثمان پاشا و جعفر پاشا وجود داشت . « 1 »
مسجد شاه تهماسب كه در كنار ميدان صاحبآباد واقع بود ، در 994 ق . ( 1586 م . ) به دستور عثمان پاشا ويران شد و بعدها به دستور شاه عباس بازسازى گرديد . « 2 » در محلات ديگر نيز مسجدهايى وجود داشت . مسجد خليلان در دروازهء رى ، مسجد تاج الدين على منشارى در سر كوچهء آجآباد ، مسجد اوريان در محلهء نوبر و . . . « 3 »
اولياء چلبى از وجود كليساهايى در تبريز خبر مىدهد . در تبريز سه بيمارستان و حمامهاى بسيار وجود داشت . از اين ميان مىتوان به حمامهايى چون ليلى و مجنون ، گجيلباشى ، پسه كوشك ، بوز ، جهانشاه ، دروازهء مير - مير ، دوه چيلر ، دروازهء رى ، خيابان ، سرخاب و اوكوز بازارى اشاره كرد . « 4 »
در منابع آن دوره به وسايل روشنايى چون شمع ، مشعل ، چراغ ، فانوس و قنديل اشاره شده است . طرز و مكان استفاده از اين وسايل جالب است . معمولا از شمعهاى كوچك و بزرگ استفاده مىشد . گاهى از شصت من موم يك شمع مىساختند . شمع و مشعل معمولا در راهروهاى ساختمان بهكار مىرفت . در اتاقهايى كه به زيبايى رنگ شده بود ، براى جلوگيرى از دود گرفتن ديوارها از چراغهاى نفتى استفاده مىشد . قنديل نيز با روغن مىسوخت و فتيلهاى داشت . « 5 » در مطبخ ، راههاى عبور ، دهليزها ، دم در و كوچه ، از چراغهاى روغنى و فتيلهدار استفاده مىگرديد . در خانهها چراغهاى نفتى مىسوخت .
در مسجدها و خانقاهها از قنديلهاى كوچك و بزرگ استفاده مىشد . قنديلها را از برنج و
هامش
( 1 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامهسى ، ج 2 ، ص 248 .
( 2 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 1111 . براى آگاهى دربارهء مسجدهاى تبريز نك : مجدى ، زينت المجالس ، ص 387 ؛ بيتليسى ، شرفنامه ، ج 2 ، ص 120 ؛ تاريخ جهانآراى ، ص 253 ؛ خلاصة التواريخ ، ورقهء 380 ، 435 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 111 ، 150 ، 160 ، 343 ؛ جمللى كاررى ، ص 30 ، 33 ؛ نادر ميرزا ، همان ، ص 104 - 115 ؛ مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 197 - 224 .
( 3 ) . روضات الجنان ، ج 1 ، ص 59 ، 98 ، 117 ، 159 .
( 4 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامهسى ، ج 2 ، ص 254 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 263 ؛ عبد العلى اديب ، وقفنامهء تاريخى .
( 5 ) . نك : وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 217 ؛ افضل التواريخ ، ورقهء 153B.