چهارصد هزار نفر مىزيستند . در نتيجهء و با ، قحطى و زلزله ، بسيارى در تبريز تلف شدند . بيمارى و با « 1 » در سالهاى 946 ق . ( 1539 - 1540 م . ) ، 952 ق . ( 1545 - 1546 م . ) ، 955 ق . ( 1548 - 1549 م . ) و 988 ق . ( 1580 - 1587 م . ) در تبريز شيوع يافت و بسيارى را كشت . تنها در 988 ق . ( 1580 م . ) تعداد دويست تا سيصد نفر در روز از و با مىمردند . « 2 » قمى مىنويسد در همان سال در تبريز و اطراف آن شش هزار نفر جان باختند . « 3 » در 986 ق . ( 1578 م . ) قحطى و گرانى در تبريز رخ داد و روزانه پنجاه تا شصت نفر را به كام مرگ فرستاد . « 4 » همهء اين عوامل موجب كاهش جمعيت تبريز شد .
نووسلتسف براساس گفتههاى اسكندر منشى ادعا مىكند كه در سالهاى پايانى سدهء شانزدهم و اوايل سدهء هفدهم ميلادى ، صد هزار نفر در تبريز مىزيستند . همانطور كه ذكر شد ، اسكندر منشى از وجود پنجاه هزار مرد جنگى در تبريز خبر داد .
اولياء چلبى نيز گويا براساس فهرست اهالى تبريز در دوران هفده سال اشغال ارتش عثمانى ، ادعا مىكند كه سيصد هزار نفر در تبريز و پانصد هزار در محال اطراف آن زندگى مىكردند . « 5 » در اصل هدف اولياء چلبى از ذكر اين ارقام ، پوشاندن جنايات ارتش عثمانى در تبريز بود .
نويسندگان آن دوره از ويرانى شهر در زمان اشغال ارتش عثمانى سخن به ميان آوردهاند . در حقيقت بين سالهاى 994 - 1001 ق . ( 1586 - 1603 م . ) جمعيت تبريز بسيار كاهش يافت . در اوايل 994 ق . ( 1586 م . ) به دستور عثمان پاشا بيست هزار نفر به قتل رسيدند . « 6 » از سوى ديگر بيشتر اهالى شهر به جاهاى ديگر كوچ كردند . اسكندر منشى مىنويسد : « دستور داده شد اهالى شهر به قزوين كوچ داده شوند . امرا و اعيان با حيواناتشان به كار مهاجرت يارى رساندند .
بسيارى از مردم طبقهء متوسط شهر به جاهاى دور و نزديك پراكنده شدند . شهر با عظمت در عرض يك شب خالى شد » . « 7 »
به طور كلى طبقهء ثروتمند به اصفهان ، قزوين و قرهباغ ، و طبقهء متوسط و فقيران به محالات
هامش
( 1 ) . احسن التواريخ ، ص 65 ، 626 ؛ جواهر الخير ، ورقهء 318 ؛ تاريخ جهانآراى ، ص 294 ، 296 ؛ شرفنامه ، ج 2 ، ص 192 ، 248 ؛ افضل التواريخ ، ورقهء 103 ؛ روضة الصفويه ، ورقهء 388 .
( 2 ) . خلاصة التواريخ ، ورقهء 443B.
( 3 ) . همان ، ورقهء 443B.
( 4 ) . همان ، ورقهء 435 .
( 5 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 248 . حيدروف نيز اين نظريه را تأييد مىكند .
( 6 ) . طبحى تبريزى ، تبريزيه ، سيتات بكير كوتوك اوغلونون عثمانلى - ايران سياسى مناسبتلرى ، استانبول ، 1962 ، ص 156 .
( 7 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 317 ، 344 .