نيست . تبريز نه تنها با شهرهاى ايران بلكه با روسيه ، تركيه ، تاتارستان ، هند و سواحل درياى سياه تجارت مىكند . بدين ترتيب در اواخر سدهء هفدهم و اوايل سدهء هجدهم ميلادى اگرچه دورهء تنزل اقتصادى به شمار مىآيد ولى تبريز مركز مهم تجارت بود . »
تاريخ اجتماعى شهر
اهالى و ساختار اجتماعى تبريز
اطلاع دقيقى دربارهء ميزان جمعيت تبريز وجود ندارد . دفترهاى سياههء آن دوره موجود نيست يا به دست ما نرسيده است . كوشش خواهد شد كه اين مسئله به كمك منابع آن دوره و نوشتههاى سياحان تحليل شود .
در اوايل سدهء پانزدهم ميلادى مركزيت صنعتى و تجارى و همچنين انتخاب تبريز به عنوان پايتخت دولت صفوى زمينه را براى افزايش جمعيت آن فراهم كرد . تبريز در 906 ق . ( 1501 م . ) دويست تا سيصد هزار نفر جمعيت داشت . « 1 » در 930 ق . ( 1524 م . ) خواند مير جمعيت تبريز را يك چهارم جمعيت جهان مىداند . « 2 » در سالهاى 936 - 957 ق . ( 1530 - 1550 م . ) جنگهاى چهارگانهء ايران و عثمانى ، بسيارى از اهالى تبريز را به هلاكت رساند . عدهء زيادى نيز به اسارت رفتند . همهء اين عوامل موجب كاهش جمعيت تبريز شد . ذكر اين نكته لازم است كه با هر بار حملهء ارتش عثمانى ، مردم به اطراف مىرفتند و پس از بازگشت ارتش عثمانى و آزادى شهر ، به مكان اوليه بازمىگشتند . خورشاه در بحث از جنگهاى ايران و عثمانى ، در سال 941 ق .
( 1535 م . ) مىنويسد طى هجوم دشمن ، تبريز به ويرانهاى تبديل شد ولى با گذشت مدت كمى تبريز بهتر و زيباتر از قبل آباد گرديد . « 3 »
در سال 993 ق . ( 1585 م . ) در تبريز هشتاد هزار خانه و سيصد و شصت هزار نفر جمعيت وجود داشت . « 4 » اسكندر منشى نيز از وجود پنجاه هزار « مرد آمادهء جنگ » ياد مىكند . « 5 » اگر به حساب هر مرد جنگى يك زن و دو بچه و پيران و عليلان اضافه شوند گفتهء دون ژوان با گفتهء اسكندر منشى يكى مىشود . با اين حساب مىتوان احتمال داد كه در سال 1585 در تبريز سيصد تا
هامش
( 1 ) . تاريخ شاه اسماعيل ، ورقهء 21 .
( 2 ) . حبيب السير ، ج 4 ، ص 652 .
( 3 ) . خورشاه ، ورقهء 49B.
( 4 ) . دون ژوان ايرانى ، ص 63 - 64 .
( 5 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 307 . « صد هزار نفس در شهر تبريز هست كه لا اقل نصف آن جوانان جلد كار آمدنىاند و بر سر اهل و عيال و اموال خود ايستاده جنگ مىكنند . »