تبريز نديدم . » « 1 »
شاردن نيز كه در 1083 ق . ( 1673 م . ) تبريز را ديد ، مىنويسد براى تعيين تعداد اهالى شهر بسيار كوشيدم . مىتوان گفت كه جمعيت شهر پانصد و پنجاه هزار نفر است ولى برخى ادعا مىكنند كه تبريز نزديك يك ميليون نفر جمعيت دارد . « 2 » رقم ذكرشده از طرف شاردن كمى مبالغهآميز است . ولى ترديدى نيست كه در اواسط سدهء هفدهم ميلادى ، تبريز سيصد تا چهارصد هزار نفر سكنه داشته است . « 3 »
در اواخر سدهء هفدهم جمعيت تبريز به علت شرايط ركود اقتصادى نسبتا كاهش يافت .
جمللى كاررى كه در ماههاى ژوئن تا ژوئيه 1694 م . ( 1105 ق . ) در تبريز بود ، مىنويسد :
« شخصى به نام فرانسوا « 4 » جمعيت تبريز را با جمعيت رم برابر حساب مىكرد . ولى به ظن من جمعيت اينجا بيشتر از دويست و پنجاه هزار نفر نمىشود . » « 5 » پل لوكا سياح فرانسوى كه در چهارم نوامبر 1700 م . ( 1111 ق . ) در تبريز بود ، از وجود بيست هزار خانه در تبريز خبر مىدهد .
آرتمى ولينسكى كه شانزده سال بعد يعنى در دسامبر 1716 م . ( 1128 ق . ) تبريز را ديد ، وجود سى و شش هزار خانه را در شهر تأييد مىكند . « 6 »
با در نظر گرفتن ميانگين وجود چهار نفر در يك خانه ، تقريبا هشتاد تا صد و چهل و چهار هزار نفر در تبريز ساكن بودهاند . هر دو رقم اطلاع دقيقى دربارهء جمعيت تبريز ارائه نمىكند . پنج سال بعد از سفر ولينسكى به تبريز ، زلزلهاى در شهر رخ داد و هشتاد هزار نفر به هلاكت رسيدند . « 7 » به طور كلى از اواخر سدهء هفدهم ميلادى روند كاهش جمعيت تبريز آغاز شد . جمعيت تبريز در سالهاى 1805 - 1806 به پنجاه تا شصت هزار نفر رسيد . « 8 »
بدين ترتيب جمعيت تبريز در اوايل سدهء شانزدهم ميلادى تقريبا دويست تا سيصد هزار نفر ،
هامش
( 1 ) . نك : مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 75 .
( 2 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 408 - 409 . در سال 1630 در قزوين صد هزار نفر مىزيستند . ( نك : آدام اولئاريوس ، همان ، ص 613 . )
( 3 ) . نووسلتسف عقيده دارد كه تبريز در اواسط سدهء هفدهم ، حدود صد هزار نفر جمعيت داشت . ( نك : نووسلتسف ، همان ، ص 242 . )
( 4 ) . فرانسوا تعداد اهالى تبريز را سيصد هزار نفر ذكر كرده است . ( نك : مرآت البلدان ناصرى ، ج 1 ، ص 361 . )
( 5 ) . جمللى كاررى ، همان ، ص 21 .
( 6 ) . پل لوكا ، همان ، ص 82 .
( 7 ) . برزين ، همان ، ج 2 ، ص 54 ؛ احمد كسروى ، چهل مقاله ، ص 162 ؛ همچنين :
. 1976 .C . f . C . A . Onollahi . Tabrizda bash veran zalzalar hagginda . Azrabaijan SSR EA maruzalari. 100 .s. 1 .no( 8 ) . مينورسكى ، تاريخ تبريز ، ص 68 .