مىدانند . حتى پطروشفسكى از خالى بودن خزانهء دولت صفوى در سال 967 ق . ( 1560 م . ) سخن به ميان آورده است . « 1 » در حالى كه در همان سالها درآمد سالانهء شاه تهماسب اول دو هزار سكهء طلا بود . « 2 »
در سال 983 ق . ( 1576 م . ) كه شاه تهماسب اول درگذشت ، شرفخان بيتليسى دارايى خزانهء او را فهرست كرد . در خزانهء شاه تهماسب سيصد و هشتاد هزار سكهء طلا و نقره ، ششصد عدد شمش طلا و نقره هر كدام سه هزار مثقال ، هشتصد عدد شمش طلا و نقره ، دويست خروار ابريشم ، سى هزار دست لباسهاى فاخر ، يراق و سلاح ، سى هزار سوار و . . . موجود بود . « 3 » شرفخان بيتليسى مىنويسد از ظهور اسلام تاكنون به غير از چنگيز خان در خزانهء هيچ پادشاهى در ايران و توران ، به اين اندازه شمش و سكه و طلا و نقره و ظروف نقره و لباسهاى فاخر نبود . « 4 » خزانه در زمان شاه تهماسب انباشته بود ، در حالى كه در دورهء شاه اسماعيل هرگز در خزانه بيشتر از سيصد تومان پول وجود نداشت . « 5 »
مطالب مذكور نشان مىدهد كه در سالهاى 957 - 988 ق . ( 1550 - 1580 م . ) در شهرهاى ايران به ويژه تبريز ، حيات اقتصادى در تنزل نبود بلكه برعكس پيشرفت داشت . دورهء سوم از تاريخ اقتصادى و اجتماعى تبريز از اواخر سدهء شانزدهم ميلادى تا سال 1039 ق . ( 1630 م . ) را شامل مىشود . اين دوره خود به دو مرحله تقسيم مىگردد ؛ مرحلهء اول از سال 993 - 1011 ق .
( 1585 - 1603 م . ) بود . در اين مرحله در پى جنگهاى شديد ايران و عثمانى ، شهر تبريز هفت سال در اشغال عثمانيان بود . در اين زمان ضربهاى سنگين بر حيات كشاورزى ، اقتصادى و اجتماعى شهر وارد آمد . بازارها ، كاروانسراها و مغازهها طعمهء آتش شد . نيروى كار پراكنده گرديد و بيشتر اهالى شهر جلاى وطن كردند . « 6 » رابطهء تجارى تبريز با دنياى خارج قطع شد . از سپتامبر 1586 تا اوت 1603 م . ( 994 - 1011 ق . ) تبريز در اشغال ارتش عثمانى و در اختيار پادشاهان عثمانى بود .
جنگهاى ايران و عثمانى ، دشوارى تجارت ترانزيتى ، تغيير راه كاروانى به داخل ايران و پيشرفت تجارت از طريق خليج ايران ، موانع مهمى در برابر رشد تجارت و صنعت تبريز ايجاد
هامش
( 1 ) .
( 2 ) . الساندرو ، ص 448 .
( 3 ) . شرفخان بيتليسى ، همان .
( 4 ) . همان ، ص 251 .
( 5 ) . بوداق قزوينى ، همان ، ص 252 .
( 6 ) . دون ژوان ايرانى ، نسخهء برلين ، ورقهء 378 ، 382 ، 395 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 317 .