در كتاب تاريخ شاه اسماعيل اطلاعاتى پيرامون صاحبمنصبان ، تعداد اهالى و زندگى اجتماعى تبريز موجود است . « 1 » كتاب روضات الجنان و جنات الجنان از حافظ حسين كربلايى تبريزى تنها اثرى است كه به آثار اپى گرافيك تبريز اختصاص دارد . « 2 » حافظ حسين شاعر و خطاط بود و شاگردى على بيگ تبريزى را مىكرد . حافظ قسمتى از عمر خود را در غربت گذراند ، در 988 ق . ( 1580 م . ) به مكه رفت ، سپس به تبريز بازگشت و در آنجا درگذشت .
روضات الجنان از يك مقدمه ، درآمد و هشت فصل و خاتمه تشكيل يافته و در آن اطلاعاتى ارزشمند از آثار معمارى ، اشخاص مهم ، عنوان و وظايف آنان آمده است . حافظ گورستانهاى شهر را شخصا بازديد كرده ، نوشتههاى روى قبرها را خوانده ، مدفونشدگان را مشخص نموده و دربارهء فعاليت آنها و زندگىشان مطالبى نوشته است . نويسنده در پيشگفتار مىنويسد : « از آنجا كه كس ديگرى براى اين كار گام پيش ننهاد ، من بر آن شدم تا اثرى دربارهء مقبرههاى موجود در تبريز و حوالى آن و مدفونشدگان آنها بنويسم . » براى نخستينبار به واسطهء همين اثر مشخص شد كه كمال الدين بهزاد نه در هرات بلكه در تبريز به خاك سپرده شده است . در اين اثر همچنين مطالبى دربارهء آثار معمارى تبريز وجود دارد .
يكى ديگر از آثارى كه نخستينبار مورد پژوهش قرار گرفت ، كتاب تاريخ شاه اسماعيل و شاه تهماسب از محمود پسر خواندمير است . « 3 » در نسخهء خطى اين اثر حوادث تا سال 962 ق .
( 1555 م . ) شرح داده شده است ، اگرچه توجه اساسى به حوادث خراسان است ولى در آن به برخى اطلاعات عملى دربارهء تبريز برمىخوريم .
كتاب نقاوة الاثار فى ذكر الاخيار « 4 » از محمود نطنزى يكى از منابعى است كه اطلاعات جالبى
هامش
( 1 ) .A very detailed history of the rise of the safawid dynasty( 536 .Tarik - IIsmail . ( persian M . ss( 2 ) . حافظ حسين كربلايى تبريزى ، روضات الجنان و جنات الجنان ، بخش 1 و 2 ، تهران ، 1344 .
( 3 ) . خواجه محمود بن خواند مير ، تاريخ شاه اسماعيل و شاه تهماسب ، ميكروفيلم نسخهء موجود در موزهء بريتانيا .
همچنين نك :
جنابادى در اينكه خواجه محمود پسر خواند مير است ، ترديد كرده و مىنويسد : « خواجه محمد ادعا مىكند كه پسر خواند مير است . » ( نك : جنابادى ، روضة الصفويه ، نسخهء موجود در آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، ش 2614 ، ورقهء 823 . ) حال آنكه خود مؤلف در نسخه مىگويد : « حبيب السير تأليف والد مسوّد اين اوراق است . » ( نك : همان نسخه ، ورقهء 112 ) . آقاى رحمانى به دليل نامشخصى عنوان مىكند : « به طور قطع مىتوان گفت كه كتاب خواجه محمود گم شده است . » نك :
( 4 ) . محمود بن هدايت افوشته نطنزى ، نقاوة الاثار فى ذكر الاخيار ، به كوشش اشراقى ، تهران ، 1350 ؛ براى آگاهى دربارهء اين اثر نك :